Lewati ke konten

Pengetahuan yang menerangi dunia

Din Olarak Islamiyet'i Kabul Eden Ilk Turk Hanedani: Karahanlilar

Karahanli Hanligi, 9. yuzyilin ortalarinda Karluklar ve diger Turk boylarinin birlismesiyle Orta Asya'da kuruldu. 10. yuzyılda Satuk Bugra Han'in musluman olmasiyla birlikte devlet seviyesinde Islamiyet'i kabul eden ilk Turk hanedani oldu. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati't-Turk gibi Turk dilinin temel eserleri bu donemde yazilmistir.

Din Olarak Islamiyet'i Kabul Eden Ilk Turk Hanedani: Karahanlilar
Gambar: Artist circa 1200 CE Photography: Yury Karev / Wikimedia Commons (Public domain)

Karahanlilar, 840 yilinda Uygur Kağanligi'nin yikilmasinin ardindan Orta Asya'daki Karluk, Yagma ve Çigil gibi Turk boylarinin bir araya gelmesiyle ortaya cikmistir. Hanedanin adi, hukumdarlarinin kullandigi "Kara Han" unvanindan gelmektedir; bu terim ilk defa 19. yuzyil Avrupalı arastirmacilar tarafindan kullanilmistir.

Islamiyet'in Kabulü

Hanedanin bir uyesi olan Satuk Bugra Han, 10. yuzyilin ilk yarisinda Islamiyet'i kabul etmis ve Kasgar'daki hakimiyetini kurmustur. Ibn al-Esir'e gore, 960 yilinda 200.000 cadirlik bir Turk toplulugu Islamiyet'i benimsemistir. Boylece Karahanlilar, devlet seviyesinde Islamiyet'i kabul eden ilk Turk hanedani olmustur.

Samanogullari'nin yikilisi ve bolunme

999 yilinda Karahanlilar Buhara'yi ele gecirerek Samanogullari devletine son vermis ve Maveraunnehir'in hakimleri olmuslardir. 1042 yillari civarinda devlet; merkezi Balasagun ve Kasgar olan Dogu Karahanlilar ile merkezi Semerkand olan Bati Karahanlilar olmak uzere ikiye bolunmustur. 11. yuzyilin sonunda bati kolu Buyuk Selcuklularin hakimiyetine girmis, 1141 Katvan Savasi'ndan sonra ise her iki kol da Karahitaylarin egemenligine girmiştir.

Turk Dili ve Kulturu

Karahanlilar doneminde Turkce, Islam kulturuyle birlikte yazili bir dil olarak gelismistir. Yusuf Has Hacib tarafindan 1069-1070 yillarinda yazilan Kutadgu Bilig, Turk-Islam edebiyatinin ilk buyuk eseridir. 1072 ile 1077 yillari arasinda Mahmud el-Kasgari tarafindan Bagdat'ta derlenen Divanu Lugati't-Turk, Araplara Turkce ogretmek amaciyla yazilmis ilk buyuk sozluktur. Buhara'daki Kalyan Minaresi (1127) donemin mimari eserleri arasindadir.

Bitis

Bati Karahanlilar 1212 yilinda Harzemseh Alaeddin Muhammed tarafindan ortadan kaldirilirken, Dogu Karahanlilar 1211 yilinda Nayman lideri Kucluk'un saldirisiyla sona ermistir.

Yonetim: İkili teskilat ve bolge paylasimi

Karahanli devleti, topraklarin yonetici ailenin uyeleri arasinda paylasildigi bir yapiya sahipti. En tepede "Arslan Han" ve "Bugra Han" gibi unvanlar tasiyan iki ana hukumdar bulunurdu; bu unvanlardan biri genellikle dogu kolunu, digeri ise bati kolunu temsil ederdi. Aile uyuleri, kdemli hana bagli kalarak kendilerine tahsis edilen bolgeleri yonetirlerdi.

Bu duzenleme, ulkenin butun olarak hanedana ait oldugu Turk devlet gelenegiyle baglantilidir. Hizmet karsiliginda toprak gelirlerinin tahsis edilmesi gibi Samanogullari devletinden etkilenen bazi uygulamalarin da Karahanlilar arasinda goruldugu soylenmektedir. Donemin kaynaklari sinirli oldugundan, arastirmacilar ayrintilar hakkinda temkinli konusmaktadir.

Sehirler, ticaret ve ekonomi

Karahanli toprakları Ipek Yolu'nun Orta Asya kismini kapsiyordu. Kasgar, Balasagun, Semerkand, Buhara ve Fergana gibi sehirler ticaret, zanaat ve ilim merkeziydi. Bu sehirlerde ipek, pamuklu kumas, kagit, metal esya ve at ticareti yapilirdi. Bozkirın gocbe boylari tarafindan saglanan atlar ve hayvansal urunler, yerlesik bolgelerin tarim ve zanaat urunleriyle degistirilirdi.

Gocbe ve yerlesik nufusun bir arada bulunmasi, devletin hem gucu hem de zorlugu olmustur. Bozkir kabileleri orduya askeri guc saglarken, sehirler vergi ve ticaret geliri getirmistir. Hukumdarlar camiler, kervansaraylar ve medreseler insa ederek sehirlerin buyumesini desteklemistir.

Kutadgu Bilig: Devlet ve mutluluk uzerine bir eser

Yusuf Has Hacib Kutadgu Bilig'i Balasagun'da yazmis ve Kasgar'daki Karahanli hukumdarina sunmustur. Yaklasik alti bin yedi yuz beyitten olusan manzum eser "mutluluk veren bilgi" anlamina gelmektedir. Eserde dort karakter dort temel kavramı temsil eder: Kun Togdi hukumdarligi ve adaleti, Ay Toldi vezirligi ve devleti, Ogdulmis akti, Odgermis ise hayatin sonunu ve olumu simgeler.

Kitap, bir hukumdarda bulunmasi gereken nitelikleri, adalet anlayisini, halkla iliskileri ve ahlaki ele almaktadir. Bu yonuyle Turk dunyasinda yazilmis ilk buyuk siyasetname eserleri arasinda sayilmaktadir. Uygur ve Arap harfleriyle yazilmis uc nusha gunumuze ulasmistir: Herat'ta yazilan Viyana nushasi, Fergana nushasi ve Kahire nushasi.

Divanu Lugati't-Turk ve Turkcenin kayda gecirilmesi

Mahmud el-Kasgari Divanu Lugati't-Turk'u Bagdat'ta yazmis ve Abbasi halifesi el-Muktedi'ye sunmustur. Eser, Arapca aciklamalari olan bir Turkce sozluktur; binlerce kelimenin yani sira atasozleri, siir parcalari ve halk edebiyati ornekleri icerir. El-Kasgari, bu malzemeyi toplamak icin Turk boylarinin yasadigi bolgeleri dolastigini belirtir.

Eserdeki dunya haritasi, Turk boylarinin yerlesim alanlarini gosteren ilk harita olarak gosterilmektedir. Sozluk, 11. yuzyil Turkcesinin soz varligini ve boy diyalektlerini kaydettigi icin dil tarihi acindan vazgecilmez bir kaynaktir. Karahanli coğrafyasinda Edib Ahmed Yukneki'nin ogut kitabi Atabetu'l-Hakayik de yazilmis olup Ahmed Yesevi de bu cografyada yetismis onemli bir sufidir.

Dini cesitlilik ve miras

Islamiyet'in kabulunden sonra bile Budist, Maniheist ve Nasturi Hristiyan topluluklarin izleri Karahanli topraklarinda devam etmis ve geleneksel Turk inanclarinin unsurlari da kulturde hayatta kalmistir. Bu katmanli yapi, Turk ve Islam kulturunerinin donem eserlerinde nasil iç ice gectigini gostermektedir.

Karahanlilar, "Kagan Turkcesi" olarak adlandirilan ilk Islam Turk yazili dilinin gelismesi icin zemin hazirlamistir. Sonraki yuzyillarda bu edebî dil; Harezm ve Cagatay edebiyatina ve Selcuklular ile diger Turk devletlerinin idari ve kulturel geleneklerine ulasan bir birikim birakmistir. Karahanlilarin mirasi gunumuzde Kasgar, Uzgen ve Balasagun gibi yerlerdeki kalintilarda ve dil tarihi eserlerinde yasamaya devam etmektedir.

Gazneliler ve Selcuklularla iliskiler

Karahanlilarin guneybati komsusu, Horasan'da yukselen Gazneli devletiydi. Samanogullari'nin yikilmasindan sonra Amu Derya iki devlet arasinda sinir olmustur. Karahanli hukumdari Ilig Han ile Gazneli Mahmud once evlilik baglariyla yakinlasmis; ancak 11. yuzyilin baslarinda Karahanlilarin Horasan'a duzenledigi baskinlarin ardindan Mahmud Karahanli ordusunu maglup etmis ve bolgedeki ustunlugunu korumustur.

Dogudan gelen bir sonraki yeni guc Selcuklular olmustur. Buyuk Selcuklu Sultanı Meliksah 11. yuzyilin sonunda Semerkand'a ulasmis ve Bati Karahanlilari kendine tabi kilmistir. Dogu kolu bir sure daha bagimsiz kalmis ancak ic rekabetler ve Karahitay baskisi nedeniyle zayiflamistir. Bu gelismeler Karahanli devletinin iki ayr bolgede farkli kaderler yasadigini gostermektedir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Turkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi, “Karahanlilar”.
  2. Ibn al-Esir, al-Kamil fi’l-tarikh.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Kara-Khanid khanate”.
  4. Yusuf Has Hacib – Kutadgu Bilig (Resit Rahmeti Arat'in cevirisi)
  5. Mahmud el-Kasgari – Divanu Lugati't-Turk (Besim Atalay'in cevirisi)
  6. Turkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi – “Karahanlilar” maddesi
Bagikan
Ikuti YulaHubDapatkan berita terpenting hari ini lebih dulu.
RSS

Tinggalkan komentar

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Kolom yang wajib diisi ditandai *