Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 7. bölümüdür.
11. yüzyılın ortasından Moğol istilasına kadar Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırların hâkimi Kıpçaklar oldu. Kesin sınırları olmayan bu geniş coğrafya, Fars ve Arap kaynaklarında uzun süre “Deşt-i Kıpçak” (Kıpçak bozkırı) adıyla anıldı. Kıpçaklar tek bir merkezî devlet kurmadılar; ancak boy konfederasyonları hâlinde öyle geniş bir alana yayıldılar ki Macaristan’dan Mısır’a, Gürcistan’dan Bizans’a kadar pek çok ülkenin tarihinde iz bıraktılar.
Rus knezleriyle savaş ve akrabalık
Kıpçaklar Kiev Rus’unun güney komşusuydu. İki taraf arasında yüzyıl boyunca akınlar ve savaşlar yaşandı; aynı zamanda ticaret yapıldı, ittifaklar kuruldu ve pek çok Rus knezi Kıpçak hanlarının kızlarıyla evlendi. Rus edebiyatının en eski destanlarından İgor Destanı, 1185’te Novgorod-Seversk knezi İgor’un Kıpçak hanı Konçak’a karşı yaptığı başarısız seferi anlatır. Bu destandan esinlenen Borodin’in Knez İgor operasındaki “Polovets Dansları”, Kıpçakların adını bugün de dünyanın konser salonlarında yaşatır.
Bizans’ı ve Gürcistan’ı kurtaran süvariler
1091’de Peçenekler İstanbul’u tehdit ederken Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos, Kuman (Kıpçak) süvarilerinden yardım istedi. Kumanlar, Meriç kıyısındaki Levunion’da Peçenek ordusunun yok edilmesinde belirleyici rol oynadı.
Gürcistan’ın en büyük kralı sayılan IV. David (Kurucu David), Kıpçak hanı Otrok’un kızıyla evlendi ve 1118 civarında on binlerce Kıpçak ailesini ülkesine yerleştirdi. Kıpçak askerleri, 1121’deki Didgori Savaşı’nda Gürcülerin Selçuklu ordusuna karşı kazandığı zaferde önemli bir yer tuttu. Bu zafer, Gürcistan’ın “altın çağı”nın başlangıcı kabul edilir.
Moğol fırtınası ve Macaristan’a göç
1223’te Kıpçaklar ve Rus knezleri, Kalka Nehri kıyısında Cengiz Han’ın komutanları Cebe ve Sübetay’ın ordusuyla karşılaştı ve ağır bir yenilgi aldı. 1236’dan itibaren Batu Han’ın büyük batı seferi Deşt-i Kıpçak’ı tamamen Moğol hâkimiyetine soktu.
Moğollardan kaçan Kıpçak hanı Köten (Kötöny), 1239’da on binlerce aileyle Macaristan’a sığındı ve Kral IV. Bela’nın himayesine girerek Hristiyanlığı kabul etti. Ancak Macar soyluları göçmenlere şüpheyle baktı; Köten 1241’de Peşte’de öldürüldü ve Kumanlar bir süre ülkeyi terk etti. IV. Bela daha sonra Kumanları geri çağırdı ve oğlu V. István’ı bir Kuman prensesiyle evlendirdi. Bu evlilikten doğan IV. László, tarihe “Kun László” (Kuman László) adıyla geçti. Kumanlar, Macaristan’ın Nagykunság (Büyük Kumanya) ve Kiskunság (Küçük Kumanya) bölgelerine yerleşerek yüzyıllar içinde Macar toplumuna karıştı; bu bölge adları bugün de kullanılmaktadır.
Mısır’da Kıpçak sultanlar
Moğol istilasından sonra çok sayıda Kıpçak genci köle olarak satılıp Mısır’a götürüldü. Eyyûbî sultanlarının ordusunda yetişen bu “memlük” askerler, 1250’de Mısır’da yönetimi ele geçirerek Memlük Sultanlığı’nı kurdu. 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğolları durduran ordunun komutanlarından Sultan Baybars, bir Kıpçak Türküydü. Memlük döneminde Kıpçakça Mısır’da öğrenilmesi gereken bir dil hâline geldi; Arapça-Kıpçakça sözlükler ve gramer kitapları yazıldı.
Codex Cumanicus
Kıpçakların dili hakkındaki en önemli belge, bugün Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’nde bulunan Codex Cumanicus’tur. İlk bölümü 1303 tarihini taşıyan bu el yazması; İtalyan tüccarları ve Alman misyonerler tarafından Karadeniz ve Kırım’daki ticaret ve misyon faaliyetleri için hazırlanmıştı. Eserde Latince-Farsça-Kıpçakça bir sözlük, Kıpçakça ilahiler, dualar ve kırk kadar bilmece yer alır. Bu bilmeceler, Türk halk edebiyatının en eski yazılı örnekleri arasında sayılır.
Altın Orda’nın Türkleşmesi
Moğollar Deşt-i Kıpçak’ı fethetti, ama bölge halkı onları dönüştürdü. Altın Orda’nın yönetici Moğol azınlığı, birkaç kuşak içinde Kıpçak dilini ve kültürünü benimsedi; Özbek Han döneminde (1313–1341) İslam da devletin dini oldu. Bugün Kazakça, Tatarca, Başkurtça, Kırım Tatarcası, Kumukça ve Karaçay-Balkarca gibi diller Kıpçak grubuna mensuptur. Yani bugün Türk dünyasının önemli bir bölümü, Kıpçakların dil mirasını konuşmaktadır.
Sık sorulan sorular
Kıpçaklar ile Kumanlar aynı halk mı?
Genel olarak evet. Doğu kaynaklarındaki “Kıpçak” ile Batı kaynaklarındaki “Kuman” adları, aynı ya da birbirine çok yakın boy topluluklarını anlatır. Bazı tarihçiler, iki adın başlangıçta farklı boyları ifade edip zamanla birleştiğini düşünür.
Bozkırdaki taş heykeller kimin?
Ukrayna ve güney Rusya bozkırlarında bulunan, ellerinde kap tutan insan biçimli taş heykellerin önemli bir bölümü Kıpçaklara aittir. Bu heykeller, ataların hatırasına dikilmiş anıtlar olarak kabul edilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kıpçaklar”, “Codex Cumanicus”.
- Peter B. Golden, Nomads and Their Neighbours in the Russian Steppe: Turks, Khazars and Qipchaqs (2003).
- Codex Cumanicus, Biblioteca Nazionale Marciana, Venedik.
- István Vásáry, Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 (2005).
Merak edilenler
Kumanlar kimdir? Kumanlar, 11.–13. yüzyıllarda Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda (Deşt-i Kıpçak) yaşayan Türk boylarıdır. Kıpçak, Kuman ve Polovets aynı halkın farklı kaynaklardaki adlarıdır.
Kıpçaklar ile Kumanlar aynı mı? Büyük ölçüde evet: Doğu kaynakları “Kıpçak”, Bizans ve Latin kaynakları “Kuman”, Rus kaynakları “Polovets” adını kullanır.
Moğol istilasından sonra Kumanlara ne oldu? 1239’da Han Köten önderliğinde büyük bir Kuman topluluğu Macaristan’a sığındı; birçok Kıpçak da Mısır’da Memlük askeri oldu. Sultan Baybars Kıpçak kökenliydi.
Bugün Kumanların torunları var mı? Kumanlar zamanla yaşadıkları halklara karıştı; Macaristan’daki Kunság (Kumanya) bölgesi adlarını taşır. Kazakça, Tatarca ve Kırgızca gibi diller Kıpçak dil grubundandır.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir