Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Οι Κιπτσάκοι (Κουμάνοι): Ο λαός της στέπας που έφτασε από την Ουγγαρία έως την Αίγυπτο και από τη Γεωργία έως τη Ρωσία

Κυρίαρχοι της απέραντης στέπας που ονομαζόταν Νταστ-ι Κιπτσάκ, οι Κιπτσάκοι πολέμησαν και συνδέθηκαν με επιγαμίες με Ρώσους πρίγκιπες, παρείχαν στρατεύματα που έσωσαν τη Γεωργία και το Βυζάντιο, εγκαταστάθηκαν στην Ουγγαρία, ανέδειξαν Μαμελούκους σουλτάνους στην Αίγυπτο και μετέφεραν τη γλώσσα τους στις βιβλιοθήκες της Ευρώπης μέσω του Codex Cumanicus.

Οι Κιπτσάκοι (Κουμάνοι): Ο λαός της στέπας που έφτασε από την Ουγγαρία έως την Αίγυπτο και από τη Γεωργία έως τη Ρωσία

Αυτό το άρθρο αποτελεί το 7ο μέρος της σειράς «Πώς διαμόρφωσαν οι Τούρκοι την παγκόσμια ιστορία;».

Από τα μέσα του 11ου αιώνα έως τη μογγολική εισβολή, οι Κιπτσάκοι κυριαρχούσαν στις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας. Αυτή η τεράστια περιοχή χωρίς σταθερά σύνορα ονομαζόταν για πολύ καιρό «Νταστ-ι Κιπτσάκ» (στέπα των Κιπτσάκων) στις περσικές και αραβικές πηγές. Οι Κιπτσάκοι δεν ίδρυσαν ποτέ ένα ενιαίο συγκεντρωτικό κράτος, αλλά ως συνομοσπονδίες φυλών εξαπλώθηκαν σε μια τόσο ευρεία περιοχή που άφησαν το στίγμα τους στην ιστορία πολλών τόπων, από την Ουγγαρία έως την Αίγυπτο και από τη Γεωργία έως το Βυζάντιο.

Πόλεμος και συγγένεια με τους Ρώσους πρίγκιπες

Οι Κιπτσάκοι ήταν οι νότιοι γείτονες των Ρως του Κιέβου. Για έναν αιώνα οι δύο πλευρές πραγματοποιούσαν επιδρομές και πολεμούσαν μεταξύ τους, ωστόσο επίσης εμπορεύονταν, συνήπταν συμμαχίες και πολλοί Ρώσοι πρίγκιπες παντρεύτηκαν κόρες Κιπτσάκων χάνων. Ένα από τα παλαιότερα έπη της ρωσικής λογοτεχνίας, Η Εκστρατεία του Ιγκόρ, εξιστορεί την αποτυχημένη εκστρατεία του πρίγκιπα Ιγκόρ του Νόβγκοροντ-Σέβερσκ εναντίον του Κιπτσάκου χάνου Κοντσάκ το 1185. Οι «Πολοβτσιανοί Χοροί» από την όπερα Πρίγκιπας Ιγκόρ του Μποροντίν, εμπνευσμένοι από το έπος, κρατούν το όνομα των Κιπτσάκων ζωντανό στις αίθουσες συναυλιών σε όλο τον κόσμο.

Οι ιππείς που έσωσαν το Βυζάντιο και τη Γεωργία

Το 1091, καθώς οι Πετσενέγοι απειλούσαν την Κωνσταντινούπολη, ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός ζήτησε τη βοήθεια του κουμανικού (κιπτσακικού) ιππικού. Οι Κουμάνοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην καταστροφή του στρατού των Πετσενέγων στο Λεβούνιο, στον ποταμό Μαρίτσα.

Ο βασιλιάς Δαβίδ Δ' της Γεωργίας, ο «Δαβίδ ο Κτίστης», που θεωρείται ο σπουδαιότερος βασιλιάς της χώρας, παντρεύτηκε την κόρη του Κιπτσάκου χάνου Οτρόκ και γύρω στο 1118 εγκατέστησε δεκάδες χιλιάδες οικογένειες Κιπτσάκων στο βασίλειό του. Οι Κιπτσάκοι στρατιώτες κατείχαν σημαντική θέση στη νίκη των Γεωργιανών επί ενός σελτζουκικού στρατού στη Μάχη του Ντινγκόρι το 1121, η οποία θεωρείται η αρχή της «χρυσής εποχής» της Γεωργίας.

Η μογγολική καταιγίδα και η μετακίνηση στην Ουγγαρία

Το 1223 οι Κιπτσάκοι και οι Ρώσοι πρίγκιπες συνάντησαν τον στρατό των στρατηγών του Τζένγκις Χαν, Τζεμπέ και Σουμπουτάι, στον ποταμό Κάλκα και υπέστησαν βαριά ήττα. Από το 1236, η μεγάλη δυτική εκστρατεία του Μπατού Χαν έθεσε ολόκληρο το Νταστ-ι Κιπτσάκ υπό μογγολική κυριαρχία.

Διαφεύγοντας από τους Μογγόλους, ο Κιπτσάκος χάνος Κοτέν (Κοτόνι) κατέφυγε στην Ουγγαρία το 1239 με δεκάδες χιλιάδες οικογένειες, θέτοντας τον εαυτό του υπό την προστασία του βασιλιά Μπέλα Δ' και αποδεχόμενος τον Χριστιανισμό. Η ουγγρική αριστοκρατία, ωστόσο, αντιμετώπισε τους νεοφερμένους με καχυποψία· ο Κοτέν δολοφονήθηκε στην Πέστη το 1241 και οι Κουμάνοι εγκατέλειψαν τη χώρα για ένα διάστημα. Ο Μπέλα Δ' τους κάλεσε αργότερα πίσω και πάντρεψε τον γιο του Στέφανο Ε' με μια Κουμάνα πριγκίπισσα. Ο γιος τους, Λαδίσλαος Δ', έμεινε στην ιστορία ως «Λαδίσλαος ο Κουμάνος». Εγκατασταθέντες στις ουγγρικές περιοχές Νάγκικουνσαγκ (Μεγάλη Κουμανία) και Κίσκουνσαγκ (Μικρή Κουμανία), οι Κουμάνοι ενσωματώθηκαν στην ουγγρική κοινωνία με το πέρασμα των αιώνων· αυτά τα τοπωνύμια χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα.

Κιπτσάκοι σουλτάνοι στην Αίγυπτο

Μετά τη μογγολική εισβολή, πολλοί νεαροί Κιπτσάκοι πουλήθηκαν ως σκλάβοι και μεταφέρθηκαν στην Αίγυπτο. Εκπαιδευμένοι στον στρατό των Αγιουβιδών σουλτάνων, αυτοί οι «μαμελούκοι» στρατιώτες κατέλαβαν την εξουσία στην Αίγυπτο το 1250 και ίδρυσαν το Σουλτανάτο των Μαμελούκων. Ο σουλτάνος Μπαϊμπάρς, ένας από τους διοικητές του στρατού που σταμάτησε τους Μογγόλους στο Αΐν Τζαλούτ το 1260, ήταν Κιπτσάκος Τούρκος. Υπό τους Μαμελούκους, η κιπτσακική γλώσσα έγινε μια γλώσσα που άξιζε να μάθει κανείς στην Αίγυπτο, και γράφτηκαν αραβο-κιπτσακικά λεξικά και γραμματικές.

Ο Codex Cumanicus

Το σημαντικότερο τεκμήριο της κιπτσακικής γλώσσας είναι ο Codex Cumanicus, που βρίσκεται σήμερα στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας. Το πρώτο του μέρος φέρει τη χρονολογία 1303· το χειρόγραφο προετοιμάστηκε από Ιταλούς εμπόρους και Γερμανούς ιεραποστόλους για εμπορικούς και ιεραποστολικούς σκοπούς γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα και την Κριμαία. Περιέχει ένα λατινο-περσο-κιπτσακικό γλωσσάρι, κιπτσακικούς ύμνους και προσευχές, καθώς και περίπου σαράντα γρίφους — ανάμεσα στα παλαιότερα γραπτά δείγματα της τουρκικής λαϊκής λογοτεχνίας.

Ο εκτουρκισμός της Χρυσής Ορδής

Οι Μογγόλοι κατέκτησαν το Νταστ-ι Κιπτσάκ, αλλά ο λαός του τους μεταμόρφωσε. Μέσα σε λίγες γενιές, η κυρίαρχη μογγολική μειοψηφία της Χρυσής Ορδής υιοθέτησε την κιπτσακική γλώσσα και κουλτούρα, και υπό τον Ουζμπέκ Χαν (1313–1341) το Ισλάμ έγινε η θρησκεία του κράτους. Σήμερα η καζακική, η ταταρική, η μπασκίρ, η ταταρική της Κριμαίας, η κουμίκ και η καρατσάι-μπαλκάρ ανήκουν όλες στην ομάδα των Κιπτσάκων· ένα μεγάλο μέρος του τουρκικού κόσμου μιλά ακόμη τη γλωσσική κληρονομιά των Κιπτσάκων.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι οι Κιπτσάκοι και οι Κουμάνοι ο ίδιος λαός;

Σε γενικές γραμμές, ναι. Το όνομα «Κιπτσάκοι» στις ανατολικές πηγές και «Κουμάνοι» στις δυτικές πηγές αναφέρονται στις ίδιες ή πολύ στενά συνδεδεμένες φυλετικές ομάδες. Ορισμένοι ιστορικοί πιστεύουν ότι τα δύο ονόματα υποδήλωναν αρχικά διαφορετικές φυλές που αργότερα συγχωνεύτηκαν.

Ποιοι έφτιαξαν τα πέτρινα αγάλματα της στέπας;

Πολλά από τα ανθρωπόμορφα πέτρινα αγάλματα που κρατούν ένα κύπελλο, τα οποία βρίσκονται σε όλες τις στέπες της Ουκρανίας και της νότιας Ρωσίας, κατασκευάστηκαν από τους Κιπτσάκους. Πιστεύεται ότι πρόκειται για μνημεία που ανεγέρθηκαν προς τιμήν των προγόνων.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kıpçaklar”, “Codex Cumanicus”.
  2. Peter B. Golden, Nomads and Their Neighbours in the Russian Steppe: Turks, Khazars and Qipchaqs (2003).
  3. Codex Cumanicus, Biblioteca Nazionale Marciana, Βενετία.
  4. István Vásáry, Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 (2005).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *