Al-Andalus là tên gọi các vùng đất của Bán đảo Iberia nằm dưới sự cai trị của người Hồi giáo từ năm 711 đến năm 1492. Trong gần tám thế kỷ, những vùng đất này là quê hương của một số thành phố lớn và giàu có nhất Châu Âu, những thư viện lớn nhất và nhiều học giả xuất chúng nhất. Di sản của al-Andalus vẫn còn sống mãi trong các từ vựng của tiếng Tây Ban Nha, trong những hàng cột của Córdoba, trong các bản khắc của cung điện Alhambra và trong lịch sử các trường đại học Châu Âu.
Cuộc chinh phạt: từ Gibraltar đến dãy Pyrenees
Vào mùa xuân năm 711, Tariq ibn Ziyad, một trong những chỉ huy của Musa ibn Nusayr, thống đốc Bắc Phi, đã vượt eo biển giữa Châu Phi và Châu Âu với một đội quân phần lớn gồm người Berber. Ngọn núi đá nơi ông đổ bộ đã mang tên ông kể từ đó: Jabal Tariq, "Ngọn núi của Tariq", ngày nay được gọi là Gibraltar. Mùa hè năm đó, quân đội của vị vua người Visigoth Roderic đã bị đánh bại gần sông Guadalete. Vương quốc Visigoth vốn đã bị suy yếu bởi những cuộc xung đột nội bộ, và chỉ trong vòng vài năm, phần lớn bán đảo đã nằm dưới quyền cai trị của người Hồi giáo.
Sự tiến quân tiếp tục vượt qua dãy Pyrenees, nhưng thất bại trước quân đội người Frank gần Tours (Poitiers) vào năm 732 đã đánh dấu giới hạn của sự bành trướng Hồi giáo vào trung tâm Châu Âu. Ở miền bắc nhiều núi non của bán đảo, các vương quốc Cơ Đốc giáo nhỏ đã sống sót; cuộc đấu tranh lâu dài sau này được gọi là "Reconquista" (Cuộc tái chinh phục) sẽ bắt đầu từ đó.
Triều đại Umayyad tại Córdoba: cuộc chạy trốn của một hoàng tử
Khi nhà Abbasid lật đổ triều đại Umayyad ở Damascus vào năm 750, hầu như tất cả nam giới trong hoàng tộc đều bị giết hại. Một trong số ít những người sống sót, vị hoàng tử trẻ tuổi Abd al-Rahman, đã đến al-Andalus qua ngả Bắc Phi sau nhiều năm bôn ba, và vào năm 756 đã tự xưng là tiểu vương (emir) tại Córdoba. Được lịch sử biết đến với cái tên "al-Dakhil" (người đặt chân đến), Abd al-Rahman I đã đặt nền móng cho một nhà nước Umayyad độc lập với Baghdad.
Được khởi công vào năm 785, Đại Thánh đường Córdoba đã được các nhà cai trị sau này mở rộng hết lần này đến lần khác. Với những vòm đôi màu đỏ - trắng và hàng trăm cột nhà giống như một "rừng đá", nơi đây đã trở thành một trong những tác phẩm độc đáo nhất của kiến trúc Hồi giáo. Sau khi Vua Ferdinand III của Castilla chiếm được thành phố vào năm 1236, nhà thờ Hồi giáo đã được cải đạo thành nhà thờ chính tòa, và vào thế kỷ 16, một gian chính của nhà thờ chính tòa đã được xây dựng ngay giữa trung tâm công trình. Ngày nay, tòa nhà là trái tim của Khu phố lịch sử Córdoba, một Di sản Thế giới được UNESCO công nhận.
Vương quốc Hồi giáo caliphate và thời kỳ hoàng kim
Vào năm 929, Abd al-Rahman III đã tự xưng là caliph (tông đồ/quốc vương). Triều đại của ông và con trai ông al-Hakam II là thời kỳ hoàng kim của al-Andalus. Theo các nguồn sử liệu, Córdoba đã trở thành một trong những thành phố lớn nhất ở Châu Âu, với hàng trăm ngàn cư dân, hàng trăm nhà tắm công cộng, những con phố có đèn chiếu sáng và vô số thư viện. Madinat al-Zahra, thành phố cung điện mà Abd al-Rahman III xây dựng ở phía tây Córdoba từ năm 936 trở đi, là biểu tượng của sự lộng lẫy được các sứ thần đến thăm miêu tả lại với sự kinh ngạc. Thư viện của al-Hakam II, một nhà cai trị nổi tiếng vì tình yêu sách vở, được các nguồn sử liệu đương thời kể lại là chứa hàng trăm ngàn cuốn sách; dù con số đó có thể bị phóng đại, nhưng không còn nghi ngờ gì nữa khi thành phố này từng là một trung tâm học thuật.
Trải nghiệm chung sống hòa hợp
Tại al-Andalus, người Hồi giáo, Cơ Đốc giáo và Do Thái đã sống cùng nhau trong các thành phố trong nhiều thế kỷ. Theo luật Hồi giáo, những người không theo đạo Hồi có quy chế "dhimmi" phải nộp thuế jizya và đổi lại được đảm bảo bảo vệ tính mạng, tài sản và tự do thờ cúng; họ có các nhà lãnh đạo tôn giáo và tòa án riêng của mình. Những người theo đạo Cơ Đốc nói tiếng Ả Rập được gọi là "Mozarabs". Văn hóa Do Thái phát triển rực rỡ đến mức các nhà sử học gọi đó là "thời kỳ hoàng kim của người Sephardic"; Hasdai ibn Shaprut, một bộ trưởng tại triều đình của al-Hakam II, và nhà triết học kiêm bác sĩ sinh ra tại Córdoba Moses Maimonides là những biểu tượng cho thời kỳ đó.
Trong giới nghiên cứu Tây Ban Nha, trải nghiệm này được gọi là convivencia (sống cùng nhau). Một cách nhìn nhận lịch sử trung thực cũng thừa nhận rằng sự chung sống này không phải lúc nào cũng hoàn hảo trong mọi giai đoạn: cũng có những thời kỳ căng thẳng, phân biệt đối xử và xung đột. Tuy nhiên, so với bức tranh chung của Châu Âu thời Trung cổ, al-Andalus là một ví dụ hiếm hoi về việc các đức tin khác nhau cùng nhau tạo ra khoa học và nghệ thuật. Một trong những nền tảng kinh Qur'an cho quan điểm này là câu thơ sau:
لَا إِكْرَاهَ فِي ٱلدِّينِ ۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشْدُ مِنَ ٱلْغَيِّ"Không có sự ép buộc trong tôn giáo. Con đường đúng đắn đã trở nên tách biệt rõ ràng khỏi sự sai lầm."
Học thuật và khoa học: cửa ngõ đến Châu Âu
Al-Andalus là chiếc cầu nối quan trọng nhất đưa tri thức sản sinh trong thế giới Hồi giáo truyền sang Châu Âu. Một số nhân vật hàng đầu trên nhịp cầu này bao gồm:
- Al-Zahrawi (Abulcasis, mất khoảng năm 1013): Một bác sĩ ở Córdoba. Trong cuốn sách về phẫu thuật thuộc bộ bách khoa toàn thư y học al-Tasrif của mình, ông đã mô tả hàng trăm dụng cụ phẫu thuật kèm theo hình vẽ; được dịch sang tiếng Latinh, tác phẩm này đã được nghiên cứu ở Châu Âu trong nhiều thế kỷ.
- Abbas ibn Firnas (thế kỷ 9): Nhà phát minh và nhà thơ người Córdoba; theo các nguồn sử dụng, ông đã thử bay bằng một loại thiết bị có cánh và nghiên cứu về đồng hồ nước cùng nghệ thuật chế tác thủy tinh.
- Ibn Hazm (994–1064): Chuyên gia pháp lý, nhà sử học và nhà tư tưởng, đồng thời được biết đến qua tác phẩm Chiếc nhẫn của loài bồ câu (Tawq al-Hamama), một nghiên cứu của ông về tình yêu.
- Ibn Tufayl (mất năm 1185): Tác giả của tiểu thuyết triết học Hayy ibn Yaqzan, câu chuyện về một đứa trẻ lớn lên một mình trên một hòn đảo hoang và tìm kiếm chân lý thông qua lý trí.
- Ibn Rushd (1126–1198): Thẩm phán, bác sĩ và nhà triết học người Córdoba. Do các bài bình luận về Aristotle, ông được Châu Âu Latinh biết đến với cái tên "Averroes" và đơn giản là "Nhà bình luận", và ông đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng kinh viện.
- Ibn al-Baytar (mất năm 1248): Nhà thực vật học và dược sĩ đến từ Málaga, người đã viết một tác phẩm dược lý lớn mô tả hàng trăm loại thực vật và bài thuốc chữa bệnh.
- Ibn Arabi (1165–1240): Nhà tư tưởng vĩ đại theo trường phái Sufi đến từ Murcia; sinh ra ở al-Andalus và qua đời tại Damascus.
Sau khi người Cơ Đốc giáo chiếm được Toledo vào năm 1085, thành phố này đã trở thành một trung tâm dịch thuật lớn. Vào thế kỷ 12, các dịch giả như Gerard xứ Cremona đã dịch hàng trăm tác phẩm được viết bằng hoặc dịch sang tiếng Ả Rập sang tiếng Latinh: trong số đó có tác phẩm Almagest của Ptolemy, toán học của al-Khwarizmi và bộ Quy luật y học của Ibn Sina. Gốc rễ của sự thức tỉnh khoa học ở Châu Âu nợ phong trào dịch thuật này rất nhiều.
Dấu ấn trong đời sống thường nhật
Ảnh hưởng của al-Andalus không chỉ nằm trong sách vở. Các loại cây trồng như lúa gạo, mía, cây có múi và bông vải đã lan rộng khắp bán đảo nhờ hệ thống dẫn nước tưới tiêu tiên tiến. Sự xuất hiện của nhạc sĩ người Baghdad Ziryab tại Córdoba vào năm 822 đã làm thay đổi thị hiếu cung đình trong mọi thứ, từ âm nhạc, phép tắc trên bàn ăn cho đến thời trang. Tiếng Tây Ban Nha chứa hàng ngàn từ có gốc tiếng Ả Rập: aceite (dầu ô liu, từ chữ al-zayt), azúcar (đường, từ chữ al-sukkar), arroz (gạo), alcalde (thị trưởng, từ chữ al-qadi) và ojalá ("hy vọng là thế", từ cụm "in sha' Allah") chỉ là một vài ví dụ trong số đó.
Sự phân rã: các tiểu quốc taifa, triều đại Almoravid và Almohad
Vào năm 1031, Vương quốc Hồi giáo Córdoba sụp đổ giữa lúc nội loạn bùng nổ, và al-Andalus chia tách thành hơn hai mươi vương quốc nhỏ được gọi là các "taifa". Những vương quốc này thịnh vượng về văn hóa nhưng lại lục đục về chính trị và thường phải cống nạp cho các vương quốc Cơ Đốc giáo ở miền bắc. Khi Toledo thất thủ trước Vua Alfonso VI của Castilla vào năm 1085, các taifa đã kêu gọi sự giúp đỡ từ người Almoravid ở Bắc Phi. Yusuf ibn Tashfin đã giành được đại thắng tại Sagrajas (al-Zallaqa) vào năm 1086 và sáp nhập al-Andalus vào nhà nước của chính mình.
Vào thế kỷ 12, triều đại Almoravid được thay thế bởi nhà Almohad. Tháp Giralda ở Seville, ngày nay là tháp chuông của nhà thờ chính tòa, chính là ngọn tháp minaret từ thời kỳ này. Nhưng thất bại nặng nề trước liên quân của các vương quốc Cơ Đốc giáo tại Las Navas de Tolosa vào năm 1212 đã là một bước ngoặt: Córdoba thất thủ vào năm 1236 và Seville vào năm 1248.
Granada và cung điện Alhambra: ánh sáng cuối cùng
Được thành lập vào năm 1238 bởi Muhammad ibn Yusuf ibn Nasr, Tiểu vương quốc Nasrid đã tồn tại thêm hai thế rưỡi nữa với Granada làm thủ đô. Tiểu vương quốc nhỏ bé này đã để lại phía sau cung điện Alhambra, một trong những cung điện duyên dáng nhất trên thế giới. Sân hoa sim (Court of the Myrtles) và Sân sư tử (Court of the Lions), được xây dựng chủ yếu dưới thời Yusuf I và Muhammad V vào thế kỷ 14, nổi tiếng với các họa tiết vữa chạm khắc, trần nhà muqarnas và những khu vườn nơi nước và kiến trúc hòa quyện làm một. Khẩu hiệu của triều đại Nasrid, được lặp đi lặp lại hàng trăm lần trên các bức tường cung điện, tóm tắt thế giới quan của triều đại này:
وَلَا غَالِبَ إِلَّا ٱللَّٰه"Không có kẻ chiến thắng nào ngoài Thượng Đế."
Vào ngày 2 tháng 1 năm 1492, vị tiểu vương cuối cùng của triều đại Nasrid, Muhammad XII (được các nguồn sử dụng Châu Âu gọi là Boabdil), đã đầu hàng Granada trước hai vị Quân vương Công giáo Ferdinand và Isabella. Hiệp ước đầu hàng hứa hẹn bảo vệ tôn giáo và tài sản của người Hồi giáo.
Sau năm 1492: người Morisco và người Ottoman
Những lời hứa trong hiệp ước nhanh chóng bị phá vỡ. Giữa năm 1499 và 1502, người Hồi giáo bắt đầu bị ép buộc cải đạo; những người cải sang đạo Cơ Đốc được gọi là người "Morisco". Những người Morisco cố gắng giữ gìn đức tin trong bí mật phải đối mặt với áp lực từ Tòa án Dị giáo, và cuối cùng từ năm 1609 đến năm 1614, khoảng ba trăm ngàn người đã bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha. Người Do Thái ở Tây Ban Nha đã bị trục xuất từ năm 1492.
Trong giai đoạn này, Đế chế Ottoman là lực lượng đi đầu trong số các cường quốc chào đón những người chạy trốn khỏi bán đảo Iberia. Sultan Bayezid II cho phép người Do Thái Sephardic bị trục xuất định cư trên đất Ottoman, và Salonica cùng Istanbul trở thành quê hương của các cộng đồng người Do Thái lớn mạnh. Các thủy thủ như Oruç Reis và người em trai Hızır Reis (Barbarossa) đã đưa hàng ngàn người Hồi giáo Andalucia đến Bắc Phi. Ngày nay, các gia đình gốc "Andalucia" ở Maroc, Algeria và Tunisia vẫn đang gìn giữ di sản này thông qua âm nhạc và kiến trúc của họ.
Các câu hỏi thường gặp
Al-Andalus có phải là vùng Andalusia không?
Không hẳn. Al-Andalus ám chỉ tất cả các vùng đất thuộc bán đảo Iberia nằm dưới sự cai trị của người Hồi giáo trong lịch sử, và biên giới của nó thay đổi theo thời gian. Khu tự trị Andalusia ở miền nam Tây Ban Nha lấy tên từ lịch sử này và là nơi al-Andalus tồn tại lâu nhất.
Đại Thánh đường Córdoba hiện có phải là nhà thờ Hồi giáo không?
Không. Tòa nhà này đã được sử dụng làm nhà thờ chính tòa từ năm 1236; du khách có thể vào tham quan, nhưng người Hồi giáo không được phép cầu nguyện bên trong.
Tại sao al-Andalus sụp đổ?
Các nhà sử học không chỉ ra một nguyên nhân đơn lẻ nào mà là rất nhiều nguyên nhân: sự phân rã chính trị sau khi vương quốc caliphate sụp đổ vào năm 1031, liên minh của các taifa với các vương国 Cơ Đốc giáo chống lại nhau, tính chất tạm thời của sự trợ giúp từ Bắc Phi, và sức mạnh ngày càng gia tăng của một vương quốc Castilla và Aragon đã thống nhất ở miền bắc.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Endülüs”, “Kurtuba”, “Elhamra”, “Nasrîler”, “İbn Rüşd”.
- Encyclopaedia Britannica, “al-Andalus”, “Great Mosque of Córdoba”, “Alhambra”.
- María Rosa Menocal, The Ornament of the World (2002).
- Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (1996).
- Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO, “Khu phố lịch sử Cordoba” và “Alhambra, Generalife và Albayzín, Granada”.
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *