İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Çi-çi: Talas Kıyısında Batı Hun Devleti’ni Kuran Şanyü

Çi-çi, kardeşi Hu-han-ye’nin Han Çini’ne bağlanmasını kabul etmeyen ve bağımsızlığı sürdürmek için batıya yönelen Hun şanyüsüdür. Kangju ülkesiyle ittifak yaparak Talas Irmağı kıyısında bir kale kurdu. MÖ 36’da Han Çini’nin gönderdiği ordu kaleyi kuşattı ve Çi-çi öldürüldü. Türk tarih yazımında bu devlet “Batı Hun Devleti” olarak anılır.

Çi-çi: Talas Kıyısında Batı Hun Devleti’ni Kuran Şanyü

Çi-çi, Hunlar arasında çıkan iç savaş döneminde öne çıkan şanyülerden biridir. Kardeşi Hu-han-ye’yi yenerek Hun yurdunun kuzey kesimini ele geçirdi. Ancak Hu-han-ye’nin Han Çini’nin desteğini alması üzerine konumu zayıfladı.

Batıya yöneliş

Çi-çi, Han Çini’ne bağlanmayı reddetti ve batıya yöneldi. Bu süreçte Uysunlar ve diğer bazı topluluklarla savaştı. Bugünkü Kazakistan ve Özbekistan topraklarında yaşayan Kangju hükümdarının daveti ve ittifakıyla Talas Irmağı kıyısına yerleşti ve burada bir kale inşa ettirdi.

Batı Hun Devleti

Çi-çi, Talas çevresinde çevre halklardan vergi alan güçlü bir merkez kurdu. Türk tarih yazımında bu yapı, Doğu Hunlarından ayrı olarak “Batı Hun Devleti” diye adlandırılır. Ancak Kangju ile ilişkileri zamanla bozuldu ve Han elçilerine yaptığı sert muamele Çin’in tepkisini çekti.

Ölümü

MÖ 36’da Han Çini’nin batı bölgelerindeki görevlileri Chen Tang ve Gan Yanshou, imparatorun açık izni olmadan topladıkları büyük bir orduyla Çi-çi’nin kalesine yürüdü. Kale kuşatıldı ve ele geçirildi; Çi-çi savaşta yaralanıp öldürüldü. Batı Hunlarının bağımsızlığı bu olayla sona erdi.

Hun iç savaşının arka planı

Çi-çi’nin hikâyesini anlamak için önce MÖ 1. yüzyılın ortasında Hun yurdunun içinde bulunduğu durumu görmek gerekir. Büyük Hun Devleti, yüzyıllar boyunca Han Çini’yle savaş ve barış arasında gidip gelmişti. Ancak kuzey bozkırlarındaki kıtlıklar, hayvan kayıpları ve Han ordularının uzun süren baskısı Hunları zayıflattı. Tahtın kime geçeceği konusunda boy beyleri arasında anlaşmazlık çıktı ve aynı dönemde birkaç kişi kendini şanyü ilan etti. Çin kaynakları bu kargaşayı “beş şanyü dönemi” gibi ifadelerle anlatır.

Bu rekabette iki kardeş öne çıktı: Hu-han-ye ve Çi-çi. Hu-han-ye güneyde Han Çini’yle ittifaka yönelirken, Çi-çi kuzeyde bağımsız bir Hun devleti kurmak istiyordu. İki taraf arasındaki ayrılık, bir taht kavgasının ötesinde iki farklı dış politika anlayışının çatışmasıydı: biri vergi ve hediye karşılığında güvenlik arıyor, diğeri Han hâkimiyetini hiç kabul etmeden bozkır geleneğini sürdürmeyi savunuyordu. Hanshu’nun Hunlar bölümü bu iç mücadeleyi ayrıntılı biçimde kaydeder.

Talas’taki kale ve Kangju ilişkisi

Batıya çekilen Çi-çi’nin yolu kolay olmadı. Çin kaynaklarına göre yolda Uysun ve komşu topluluklarla çatıştı, kimi yerlerde onları yenerek ilerledi. Sonunda Kangju hükümdarının daveti üzerine Talas Irmağı çevresine yerleşti. Kangju, bugünkü Kazakistan ve Özbekistan topraklarında, Sır Derya havzasında yer alan bir bozkır devletiydi ve doğudan gelen güçlü Hun şanyüsüyle ittifakı, Uysunlara karşı kendisi için bir denge unsuru olarak görmüş olabilir.

Çi-çi, Talas kıyısında bir kale-şehir kurdurdu. Çin kaynakları bu yerleşimi, inşasında çok sayıda işçinin çalıştırıldığı sağlam surlu bir merkez olarak tarif eder; bu çevre halklarından vergi toplanıyordu. Ne var ki Kangju ile ilişki zamanla bozuldu. Kaynaklar, Çi-çi’nin müttefikine karşı sert davrandığını ve Han elçilerine kötü muamele ettiğini bildirir. Bu sertlik, hem yerel dengeleri bozdu hem de Han sarayında “batıdaki bağımsız şanyü” sorununun çözülmesi gerektiği düşüncesini güçlendirdi.

Han seferi ve kuşatma

Han Çini’nin batıdaki en üst görevlisi, Batı Bölgeleri Koruyucusu Gan Yanshou ve yardımcısı Chen Tang idi. Çin kaynaklarına göre Chen Tang, imparatorun onayını beklemeden bir ferman düzenleyerek Han askerlerini ve bölgedeki müttefik birliklerini topladı; Gan Yanshou ise başlangıçta bu karara karşı çıksa da sonunda sefere katıldı. Bu, Han hukuku açısından ciddi bir yetki aşımıydı ve ikili sonradan yargılanma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Ancak sefer başarıyla sonuçlandığı için cezalandırılmadılar.

Birleşik ordu, farklı yollardan Talas bölgesine ilerledi. Çi-çi’nin kalesi kuşatıldı; savunucular bir süre direndi, ancak surlar aşıldı. MÖ 36’da yapılan bu savaşta Çi-çi öldürüldü ve başı Han başkentine gönderildi. Han sarayı bu zaferi büyük bir olay olarak kutladı; zira “Han’a karşı çıkan, ne kadar uzakta olursa olsun cezalandırılır” anlayışı, İpek Yolu üzerindeki Han nüfuzunu pekiştirdi.

Tarihsel önemi ve tartışmalar

Çi-çi’nin ölümü, Hunların Çin’e karşı kurduğu bağımsız yapıların sonu anlamına geliyordu. Hu-han-ye’nin soyu Han ile barış içinde kalırken, Çi-çi’nin kurduğu Batı Hun yapısı ortadan kalktı. Türk tarih yazımında bu olay, Hunların ikiye bölünmesinin ve batıya doğru göçün erken bir örneği olarak değerlendirilir. Bununla birlikte, Çi-çi’nin devletinin ne kadar kurumsallaşmış olduğu kaynak azlığı nedeniyle tartışmalıdır; bilgilerimizin neredeyse tamamı Çin kaynaklarına dayanır ve bunlar olaylara Han sarayının bakışıyla anlatır.

Popüler anlatılarda zaman zaman, Talas kuşatmasında Roma askerlerinin bulunduğu iddiası dile getirilir. Bu fikir, 20. yüzyılda Homer Dubs tarafından ortaya atılan bir varsayımdır; bazı Çin metinlerinde geçen “balık pulu gibi dizilmiş” savunma düzeni tarifinden hareket eder. Ancak akademik çevrelerde bu görüş kanıtlanmış kabul edilmez; arkeolojik ve genetik verilerle desteklenmediği için bir hipotez olarak kalır. Okurun, Çi-çi’yi anlarken kaynaklara dayanan çekirdek olayları, yani iç savaşı, batıya göçü ve MÖ 36 kuşatmasını esas alması daha sağlıklıdır.

Kaynakları okurken dikkat edilecekler

Çi-çi’yi anlatan metinlerin neredeyse tamamı Han Çini’nin tarih yazıcılığından gelir. Hanshu’nun yazarları, olayları Han sarayının bakış açısıyla, yani bozkırdaki bağımsız bir şanyüyü “asi” sayan bir çerçevede kaydeder. Bu yüzden Çi-çi’nin kalesine ilişkin sayısal ayrıntılar, asker sayıları ve ölü sayıları gibi bilgiler, abartı ya da propaganda içerebilir. Tarihçiler bu tür rakamları kesin veri olarak değil, dönemin Çin sarayının olaylara yüklediği anlamı gösteren birer ipucu olarak değerlendirir.

Öte yandan Hun tarafının kendi sesi bize doğrudan ulaşmamıştır; Hunların yazılı bir tarih geleneği bulunduğuna dair güçlü bir kanıt yoktur. Bu nedenle Çi-çi hakkındaki bilgilerimiz hem eksik hem tek yönlüdür. Arkeolojik çalışmalar, özellikle Talas Vadisi ve çevresindeki bozkır yerleşimlerinde, bu dönemin maddi kültürüne dair daha dengeli bir tablo sunabilir. Bu tür çalışmalar sürdükçe, Çi-çi’nin kurduğu yapının gerçek niteliği de belki daha iyi anlaşılacaktır. Okur, kesin hükümlerden kaçınarak kaynakların sınırlarını göz önünde bulundurmalıdır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Ban Gu, Hanshu, 70. ve 94. bölümler.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar” maddesi.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Xiongnu” maddesi.
  4. Ban Gu – Hanshu, 70. ve 94. bölümler
  5. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Hunlar” maddesi
  6. Encyclopaedia Britannica – Xiongnu
  7. Ban Gu – Hanshu, 70. ve 94. bölümler
  8. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Hunlar” maddesi
  9. Encyclopaedia Britannica – Xiongnu

Merak edilenler

Çi-çi kimdir? Çi-çi, kardeşi Hu-han-ye’nin Han Çini’ne bağlanmasını kabul etmeyen ve bağımsızlığı sürdürmek için batıya yönelen Hun şanyüsüdür.

Çi-çi ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: MÖ 56 – 36.

Çi-çi ne zaman öldü? Ölüm: MÖ 36, Han ordusunun kuşatması.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir