İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Büyük Hun Devleti (Asya Hunları): Bozkırın İlk Büyük İmparatorluğu

Büyük Hun Devleti, MÖ 3. yüzyılın sonlarında Moğolistan bozkırlarında ortaya çıktı ve Mete Han döneminde Çin’in kuzeyinden Orta Asya’ya uzanan bir imparatorluk oldu. MÖ 1. yüzyılda ikiye bölündü; MS 48’de kuzey ve güney olarak kesin biçimde ayrıldı. Türk tarih yazımında ilk büyük Türk devleti olarak kabul edilir.

Büyük Hun Devleti (Asya Hunları): Bozkırın İlk Büyük İmparatorluğu
Fotoğraf: Gary Todd / Wikimedia Commons (CC0)

Çin kaynaklarında Xiongnu (Hiung-nu) adıyla geçen Hunlar, MÖ 3. yüzyılda Çin’in kuzeyindeki bozkırlarda güçlü bir boylar birliği kurdu. Bilinen ilk hükümdarları Teoman, Çin’i birleştiren Qin Hanedanı ile mücadele etti. Çin Seddi’nin büyük bölümlerinin bu dönemde bozkır saldırılarına karşı birleştirilmesi, Hunların gücünü gösterir.

Mete Han ve yükseliş

MÖ 209’da tahta çıkan Mete Han, doğudaki Dunghuları ve batıdaki Yüeçileri yenerek bozkırı tek yönetim altında topladı. MÖ 200’de Han imparatoru Gaozu’yu kuşatması, iki devlet arasında Han sarayının Hunlara düzenli hediyeler gönderdiği bir antlaşma düzeni kurulmasını sağladı. Ordunun onlu sisteme göre örgütlenmesi ve devletin doğu-batı kanatlarına ayrılması, sonraki bozkır devletlerine örnek oldu.

Han Çin’i ile uzun mücadele

MÖ 2. yüzyılın sonlarında Han imparatoru Wudi, Hunlara karşı büyük seferler başlattı ve İpek Yolu’nun denetimi için mücadele kızıştı. Uzun savaşlar ve taht kavgaları Hunları zayıflattı.

Bölünme

MÖ 1. yüzyılın ortalarında taht mücadelesi devleti ikiye böldü: Hu-han-ye Han Çin’i ile anlaşırken kardeşi Çi-çi batıya çekildi ve MÖ 36’da Han ordusuna karşı savaşırken öldü. Devlet kısa bir süre yeniden toparlansa da MS 48’de Kuzey ve Güney Hunları olarak kesin biçimde ayrıldı. Bazı tarihçiler, Avrupa’ya gelen Hunlarla Asya Hunları arasında bağ kurar; bu konu hâlâ tartışmalıdır.

Tanhu unvanı ve devletin yönetimi

Çin kaynaklarında Hun hükümdarının unvanı "chanyu" (Türkçe yazımda tanhu) olarak geçer. Han Shu, hükümdarın tam unvanını "Chengli Gutu Chanyu" diye verir; araştırmacıların çoğu bu ifadedeki "chengli" sözcüğünü Tanrı ile ilişkilendirir. Devlet sol (doğu) ve sağ (batı) kanatlara ayrılmıştı ve her kanadın başında "bilge beyler" bulunuyordu. Sima Qian, beylerin her yıl belirli aylarda büyük toplantılarda bir araya gelip atalara, göğe ve yere kurban sunduğunu yazar.

Evlilik ve hediye düzeni: Wang Zhaojun

MÖ 200'den sonra kurulan barış düzeninde Han sarayı, hediyelerin yanında tanhulara saraya bağlı prensesler de gönderdi; Çince "heqin" denilen bu uygulama uzun süre iki devlet arasındaki ilişkilerin temelini oluşturdu. En ünlü örnek, MÖ 33'te Han sarayından tanhu Huhanye ile evlendirilen Wang Zhaojun'dur. Wang Zhaojun Çin edebiyatında ve resminde sınırda barışın simgesi olarak anlatılır; Hohhot yakınlarında onun adına bir anıt mezar bulunur.

Kuzey Hunlarının sonu ve 2017'de bulunan yazıt

MS 48'deki bölünmeden sonra Güney Hunları Han Çin'ine bağlandı, Kuzey Hunları ise bozkırda kaldı. MS 89'da Han komutanı Dou Xian, Güney Hunlarıyla birlikte Kuzey Hunlarına karşı büyük bir sefer düzenledi. Zaferin ardından tarihçi Ban Gu'nun yazdığı bir metin Yanran Dağı'nda kayaya kazındı. 2017'de Moğolistan'ın Orta Gobi bölgesinde Moğol ve Çinli araştırmacılar bu yazıtı bulduklarını açıkladı; böylece yalnız kitaplardan bilinen bir olay sahada doğrulandı.

Arkeolojide Hunlar: Noyon Uul ve İvolga

Moğolistan'ın kuzeyindeki Noyon Uul (Noin-Ula) kurganları, 1924–1925'te Pyotr Kozlov'un keşif heyetince kazıldı. Mezarlarda yün halılar, ipek kumaşlar ve MÖ 2 yılına tarihlenen yazıtlı bir Çin lake kabı bulundu; buluntuların önemli bir bölümü bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'ndedir. Rusya'nın Buryatya bölgesindeki İvolga kalesinde yapılan kazılar ise Hunların yalnız göçebe olmadığını; tarım yapan, demir işleyen yerleşik toplulukları da barındırdığını gösterdi.

Sık sorulan sorular

Hunlar Türk müydü? Türk tarih yazımı Hunları Türklerin ataları arasında görür. Hunlar çok sayıda boyu içeren bir konfederasyondu ve dilleri hakkında farklı görüşler vardır.

Büyük Hun Devleti ne kadar sürdü? MÖ 3. yüzyılın sonundan MS 48’deki kesin bölünmeye kadar yaklaşık 270 yıl.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Sima Qian, Shiji, 110. bölüm; Ban Gu, Han Shu, 94. bölüm.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar” maddesi.
  3. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Xiongnu” maddesi.
  5. Sima Qian, Shiji, 110. bölüm (Xiongnu)
  6. Nicola Di Cosmo – Ancient China and Its Enemies (Cambridge UP, 2002)
  7. Ermitaj Müzesi – Noin-Ula buluntuları koleksiyonu

Merak edilenler

Büyük Hun Devleti (Asya Hunları) nedir? Büyük Hun Devleti, MÖ 3. yüzyılın sonlarında Moğolistan bozkırlarında ortaya çıktı ve Mete Han döneminde Çin’in kuzeyinden Orta Asya’ya uzanan bir imparatorluk oldu.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir