İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Ki-ok (Lao-şang): Yüeçileri Batıya Göçe Zorlayan Hun Hükümdarı

Ki-ok, Çin kaynaklarındaki adıyla Lao-şang, Mete Han’ın oğludur ve MÖ 174–161 yılları arasında Asya Hunlarını yönetti. Yüeçilere kesin bir yenilgi tattırarak onları batıya göçe zorladı; bu göç Orta Asya tarihinde büyük değişikliklere yol açtı. Han Çini ile evlilik ve vergiye dayalı barış düzenini sürdürdü.

Ki-ok (Lao-şang): Yüeçileri Batıya Göçe Zorlayan Hun Hükümdarı

Ki-ok, Asya Hun İmparatorluğu’nu kuran Mete Han’ın oğludur. Babasının MÖ 174’teki ölümünden sonra şanyü oldu ve onun kurduğu güçlü düzeni devam ettirdi.

Yüeçilerin yenilgisi

Ki-ok döneminde Hunlar, Kansu bölgesindeki Yüeçilere ağır bir yenilgi tattırdı. Shiji’ye göre Yüeçi hükümdarı öldürüldü ve Hun hükümdarı onun kafatasından bir içki kabı yaptırdı. Yenilen Yüeçilerin büyük kısmı batıya göç etti; bu topluluk zamanla Baktriya’ya ulaştı ve daha sonra Kuşan İmparatorluğu’nun ortaya çıkmasında rol oynadı.

Han Çini ile ilişkiler

Hunlar ile Han Çini arasında, Çin’in bir prensesi Hun şanyüsüyle evlendirmesine ve düzenli olarak ipek, şarap ve tahıl göndermesine dayanan heqin (akrabalık yoluyla barış) düzeni sürüyordu. Ki-ok’a gelin olarak gönderilen prensesin yanında gelen saray görevlisi Zhonghang Yue, Hunların yanında kaldı ve şanyüye Çin mallarına bağımlı olmamasını, bozkır geleneklerini korumasını öğütledi.

Ölümü

Ki-ok MÖ 161’de öldü ve yerine oğlu Kün-çen geçti. Bazı Türk tarihçiler, Ki-ok döneminde Hunların batıdaki etki alanının en geniş hâline ulaştığını belirtir.

Zhonghang Yue'nin öğütleri

Sima Qian'ın Shiji'si, Hun sarayına geçen Çinli görevli Zhonghang Yue'nin Ki-ok'a verdiği öğütleri ayrıntılı biçimde aktarır. Zhonghang Yue, Hun görevlilerine insanların ve hayvanların sayımını tutmayı ve kayıt yapmayı öğretti. Han imparatoruna gönderilen mektuplarda da Çin'in kullandığından daha büyük yazı tahtaları ve daha görkemli bir unvan kullanılmasını önerdi. Çinli elçilerle tartışmalarında ise bozkır yaşamının, Çin'in gelenek ve törenlerinden daha aşağı olmadığını savundu.

MÖ 166 büyük akını

Ki-ok döneminin en büyük askerî olayı, MÖ 166'da Han Çini'nin kuzeybatı sınırına yapılan akındır. Shiji'ye göre şanyü yaklaşık 140.000 atlıyla Xiao geçidinden girdi, Anding bölgesini yağmaladı ve Huizhong adlı imparatorluk sarayını ateşe verdi. Hun öncü birlikleri başkent Chang'an'a yakın bölgelere kadar ilerledi. Han ordusu toplanınca Hunlar bir ay kadar sınır içinde kaldıktan sonra geri çekildi. Akın, Han sarayında sınır savunmasının yetersizliği konusunda büyük tartışmalara yol açtı.

İmparator Wen ile MÖ 162 barışı

Akınlardan sonra iki taraf yeniden barışa yöneldi. MÖ 162'de Han İmparatoru Wen, şanyüye yazdığı mektupta heqin düzenini yeniledi. Shiji'de aktarılan bu mektupta, Seddin kuzeyindeki "yay geren" halkların şanyüye, güneyindeki "kuşak ve başlık takan" halkların ise imparatora ait olduğu belirtilir. Bu ifade, iki dünyanın sınırını tanıyan erken bir diplomatik metin olarak sık sık anılır. Barışa rağmen sınırdaki küçük akınlar zaman zaman sürdü.

Yüeçi göçünün uzun etkileri

Ki-ok'un Yüeçilere verdiği yenilginin etkileri yüzyıllarca sürdü. Batıya çekilen Yüeçiler önce İli bölgesine yerleşti; daha sonra Hunlarla bağlantılı Vusunların baskısıyla daha da güneybatıya, Baktriya'ya göç ettiler. Han İmparatoru Wu, MÖ 138 civarında Zhang Qian'ı Yüeçileri Hunlara karşı ittifaka çağırmak için batıya gönderdi. Yüeçiler bu teklifi kabul etmedi; ancak Zhang Qian'ın yolculuğu, İpek Yolu'nun açılmasına giden süreçte önemli bir adım oldu.

Ki-ok ve Lao-şang adları

Türk tarih yazımında kullanılan "Ki-ok" biçimi, Çin kaynaklarında hükümdarın kişisel adı olarak geçen Jizhu adının eski okunuşlarından türetilmiştir. "Laoshang" ise kişisel bir ad değil, "yaşlı" ya da "kıdemli şanyü" anlamına gelen bir unvan olarak açıklanır. Hun hükümdarlarının adları yalnız Çin karakterleriyle yazılmış kaynaklardan bilindiği için, bunların asıl Hun dilindeki söylenişi kesin değildir. Bu nedenle aynı hükümdar farklı kitaplarda farklı adlarla anılabilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Sima Qian, Shiji, 110. bölüm.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar” maddesi.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Yuezhi” ve “Xiongnu” maddeleri.
  4. Sima Qian, Records of the Grand Historian: Han Dynasty II (Burton Watson çevirisi, Columbia University Press)
  5. Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies, Cambridge University Press, 2002
  6. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Hunlar" maddesi

Merak edilenler

Ki-ok (Lao-şang) kimdir? Ki-ok, Çin kaynaklarındaki adıyla Lao-şang, Mete Han’ın oğludur ve MÖ 174–161 yılları arasında Asya Hunlarını yönetti.

Ki-ok (Lao-şang) ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: MÖ 174 – 161.

Ki-ok (Lao-şang)’ın babası kimdir? Babası: Mete Han.

Ki-ok (Lao-şang)’ın halefi kimdir? Halefi: Oğlu Kün-çen.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir