İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Mete Han: Büyük Hun Devleti’ni Bozkırın En Güçlü Gücü Yapan Hükümdar

Mete Han (Çin kaynaklarında Modu), MÖ 209–174 yılları arasında Büyük Hun Devleti’ni yönetti. Dağınık bozkır boylarını tek bir yönetim altında topladı, Çin’in Han Hanedanı’na karşı üstünlük kurdu ve ordusunu onlu sisteme göre düzenledi. Türk tarihinde devlet kurucu liderlerin simgesi olarak kabul edilir.

Mete Han: Büyük Hun Devleti’ni Bozkırın En Güçlü Gücü Yapan Hükümdar
Görsel: naturalearthdata.com / Wikimedia Commons (CC0)

Mete Han, Çin kaynaklarında Modu adıyla geçen Büyük Hun Devleti hükümdarıdır. MÖ 209’da babası Teoman’ın yerine geçti ve MÖ 174’teki ölümüne kadar hüküm sürdü. Onun döneminde Hunlar, Moğolistan merkezli geniş bir bozkır imparatorluğuna dönüştü.

Tahta çıkışı

Hakkındaki en ayrıntılı bilgileri veren Çinli tarihçi Sima Qian’a göre Teoman, başka bir oğlunu veliaht yapmak istedi ve Mete’yi rehine olarak komşu Yüeçilere gönderdi. Mete kaçarak geri döndü, kendisine bağlı son derece disiplinli bir birlik kurdu ve ardından babasının yerine geçti. Bu anlatıdaki bazı sahneler, sonraki dönemlerde efsaneleşmiş unsurlar taşır.

Bozkırın birleşmesi

  • Doğuda: Dunghu (Tunghu) boylarını yendi.
  • Batıda: Yüeçileri yenerek batıya çekilmeye zorladı.
  • Kuzeyde ve güneyde: Pek çok boyu kendine bağladı; Han Çin’inin kuzey sınırına kadar uzanan bir hâkimiyet kurdu.

Han Hanedanı ile ilişkiler

MÖ 200’de Han İmparatoru Gaozu Hunlara karşı sefere çıktı; Mete, imparatoru Baideng yakınında kuşattı. Bu olaydan sonra iki devlet arasında “heqin” adı verilen bir antlaşma düzeni kuruldu: Han sarayı Hunlara düzenli olarak ipek, tahıl ve başka hediyeler gönderdi, hanedan evlilikleri yapıldı. Bu, bozkır gücünün Çin karşısında ne kadar etkili olduğunu gösterir.

Devlet ve ordu düzeni

Mete döneminde ordu onlu sisteme göre örgütlendi: 10, 100, 1.000 ve 10.000 kişilik birlikler. Devlet de doğu ve batı kanatlarına ayrılarak yönetildi. Bu düzenin izleri, sonraki birçok bozkır devletinde görülür. Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi olarak MÖ 209’un kabul edilmesi, Mete Han’ın Türk tarihindeki yerini gösterir.

Islıklı ok anlatısı

Sima Qian'ın aktardığı en ünlü hikâye, Mete'nin tahta çıkışıyla ilgilidir. Mete, uçarken ıslık sesi çıkaran oklar yaptırdı ve adamlarına bu okun hedefine herkesin ateş etmesini, etmeyenin cezalandırılacağını bildirdi. Önce kendi atına, sonra çok sevdiği eşine ok attı; çekinenleri cezalandırdı. Babasının atına attığında herkes ona uydu. Sonunda ıslıklı oku babası Teoman'a yöneltti ve tahtı ele geçirdi. Tarihçiler bu anlatıyı, disiplinin ve sadakatin sınanmasını vurgulayan, kısmen efsaneleşmiş bir hikâye olarak değerlendirir.

Dunghu'nun istekleri ve toprak sözü

Shiji'ye göre doğudaki güçlü Dunghu boyları, Mete'nin gücünü sınamak için önce babasından kalan değerli bir atı, ardından eşlerinden birini istedi. Mete, danışmanlarının itirazına rağmen ikisini de verdi. Dunghu bu kez iki halk arasındaki boş bir sınır toprağını isteyince bazı danışmanlar bu çorak yerin verilebileceğini söyledi. Mete ise toprağın devletin temeli olduğunu söyleyerek öfkelendi, hemen sefere çıktı ve Dunghu'yu ağır bir yenilgiye uğrattı. Hikâye, Türk tarih yazımında vatan toprağına verilen değerin simgesi olarak sık anılır.

İmparatoriçe Lü'ye gönderilen mektup

Han İmparatoru Gaozu'nun MÖ 195'teki ölümünden sonra yönetim fiilen dul eşi İmparatoriçe Lü'nün elindeydi. Çin kaynaklarına göre Mete ona alaycı ve küçümseyici bir dille evlilik teklif eden bir mektup gönderdi. Saray öfkeyle savaş tartışmasına girdi; ancak komutanlar Baideng kuşatmasını hatırlatarak Hunlarla savaşmanın göze alınamayacağını söyledi. İmparatoriçe Lü yumuşak bir yanıt yazdı, hediyeler gönderdi ve heqin düzeni sürdü. Bu olay, iki güç arasındaki dengenin o dönemde Hunlar lehine olduğunu gösterir.

MÖ 176 mektubu ve batıya genişleme

Mete'nin Han İmparatoru Wen'e gönderdiği ve Shiji'de yer alan MÖ 176 tarihli mektup, devletin ulaştığı genişliği anlatır. Mektupta Yüeçilerin yenildiği, Loulan, Wusun ve çevredeki pek çok küçük devletin Hunlara bağlandığı, “okçu halkların” tek aile hâline geldiği bildirilir. Bu genişleme, Tarım Havzası'ndaki vaha kentlerini ve İpek Yolu'nun doğu kesimini Hun etkisine soktu. Yüeçilerin batıya göçü ise Orta Asya'da uzun süren bir halklar hareketini başlattı.

Sık sorulan sorular

Mete ile Modu aynı kişi mi? Evet. Modu, adın Çince kaynaklardaki okunuşudur; Türk tarih yazımında Mete ya da Bagatur Tanhu biçimleri de kullanılır.

Hunların kökeni kesin mi? Hunların dili ve kökeni tartışmalıdır. Türk tarih yazımı onları Türklerin ataları arasında görür; uluslararası literatürde çok etnili bir bozkır konfederasyonu olarak da değerlendirilirler.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Sima Qian, Shiji (Tarihçi’nin Kayıtları), 110. bölüm “Xiongnu”.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar” maddesi.
  3. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, Kültür Bakanlığı Yayınları.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Xiongnu” ve “Modu” maddeleri.
  5. Sima Qian, Records of the Grand Historian: Han Dynasty II, çev. Burton Watson, Columbia University Press (1993), 110. bölüm
  6. Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies, Cambridge University Press (2002)

Merak edilenler

Mete Han kimdir? Mete Han (Çin kaynaklarında Modu), MÖ 209–174 yılları arasında Büyük Hun Devleti’ni yönetti.

Mete Han ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: MÖ 209 – MÖ 174.

Mete Han’ın babası kimdir? Babası: Teoman (Tuman).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir