Kün-çen, babası Ki-ok’un MÖ 161’deki ölümüyle şanyü oldu. Saltanatının ilk yıllarında Hunlar ile Han Çini arasındaki evlilik ve hediyeye dayalı barış düzeni devam etti; sınır pazarlarında ticaret sürdü.
İmparator Wu ve Mayi tuzağı
MÖ 141’de tahta çıkan Han İmparatoru Wu, Hunlara karşı saldırgan bir politika benimsedi. MÖ 133’te sınırdaki Mayi şehri yakınlarında Hun ordusunu tuzağa düşürmeye çalıştı; ancak Kün-çen tuzağı fark ederek geri çekildi. Bu olaydan sonra iki taraf arasında uzun sürecek savaşlar başladı.
Savaşlar
Hunlar sınır bölgelerine akınlar düzenlerken, Çinli komutan Wei Qing MÖ 127’de Ordos bölgesini Hunlardan aldı. Bu kayıp, Hunların güneydeki önemli otlaklarını yitirmesi anlamına geliyordu.
Zhang Qian
İmparator Wu’nun, Yüeçilerle Hunlara karşı ittifak kurmak için batıya gönderdiği elçi Zhang Qian, yolda Hunlara esir düştü ve on yıl kadar onların yanında kaldı; evlenip çocuk sahibi oldu. Sonunda kaçarak yolculuğuna devam etti. Onun seyahatleri, İpek Yolu’nun açılmasının başlangıcı olarak kabul edilir.
Ölümü
Kün-çen MÖ 126’da öldü. Ardından kardeşi Yi-çi-sie, Kün-çen’in oğlunu yenerek şanyü oldu; Hunlar ile Han Çini arasındaki savaşlar onun döneminde de şiddetlenerek sürdü.
Barış düzeni: heqin anlaşması ve sınır pazarları
Kün-çen’in saltanatının başında Hunlar ile Han Çini arasındaki ilişkiler, “heqin” denilen bir barış düzenine dayanıyordu. Bu düzen, MÖ 198’de Han hanedanının kurucusu Gaozu’nun Baideng’de Hunlara yenilmesinden sonra kurulmuştu. Anlaşmaya göre Han, Hun şanyüsüne bir prenses gönderiyor, her yıl belirli miktarda ipek, tahıl ve şarap veriyor; karşılığında Hunlar, sınırı geçmeme sözü veriyordu. Bu uygulama, Çin açısından üstün olmayan bir güç karşısında barışı satın almak anlamına geliyordu. Hunlar içinse ipek ve tahıl, toplumsal liderlerin sadakatini sağlayan önemli bir kaynaktı.
Sınır boyunda kurulan pazarlar da iki toplum arasında geçim ve haberleşme kanalı oldu. Kün-çen’in babası Ki-ok döneminde Çin’den Hunlara sığınan Zhonghang Yue adlı bir hadım, Kün-çen döneminde de danışman olarak çalıştı. Anlatıya göre Çin’in ipek ve yemeklerine duyulan hayranlığın Hunların göçebe yaşam tarzını bozacağını savundu ve sayım yapıp Hunların nüfusunu ve hayvan sayısını kayıt altına almayı öğretti. Bu ayrıntılar, Hun yönetiminin giderek daha örgütlü bir yapıya doğru evrildiğini göstermesi bakımından ilgi çekicidir.
Savaşların başlaması ve Zhang Qian’ın esareti
MÖ 133’teki Mayi olayından sonra Han Çini, Hunlara karşı artık barış düzenini sürdürmek yerine saldırgan bir politika izlemeye başladı. İmparator Wu, bu amaçla Hunların batısında yaşayan Yüeçilerle ittifak kurmayı planladı ve MÖ 138’de elçisi Zhang Qian’ı batıya gönderdi. Zhang Qian’ın yolu Hun topraklarından geçiyordu; Hunlar onu yakalayarak yaklaşık on yıl alıkoydu. Bu süre içinde Zhang Qian bir Hun kadınla evlendi ve bir çocuğu oldu; ancak görevini unutmadı ve fırsat bulunca kaçarak yoluna devam etti. Daha sonra Fergana ve Baktriya bölgelerini gördü, MÖ 126 civarında Çin’e döndü. Gördükleri, Çin’in Orta Asya hakkındaki bilgisini büyük ölçüde artırdı ve İpek Yolu’nun sonraki gelişimine zemin hazırladı.
Han ordusu bu dönemde atlı birliklere ağırlık vermeye başladı. Komutan Wei Qing, MÖ 127’de Ordos’u yeniden Hunlardan aldı ve burada Çinli yerleşimler kuruldu. Hunlar karşı akınlar yaptı, fakat Han’ın artan askerî gücü karşısında sınırda zorlandı. Savaşların masrafı iki tarafı da yordu; Han hazinesi ağır yük altına girdi, Hunlar ise giderek göçebe gücünün kaynağı olan otlak bölgelerinden uzaklaştı. Kün-çen’in dönemi, bu uzun mücadelenin ilk ve belirleyici evresi sayılır.
Kün-çen’in ölümü ve varis meselesi
Kün-çen MÖ 126’da öldü. Ölümünün ardından Hun yönetiminde bir iktidar mücadelesi yaşandı: Kün-çen’in kardeşi, Çin kaynaklarında Yizhixie (İzhi-şa) olarak geçen kişi, tahtı ele geçirdi. Kün-çen’in oğlu Yudan, amcasına karşı savaşa girdi ancak yenilerek Han’a sığındı; Han imparatoru onu bir toprak sahibi olarak ödüllendirdi. Bu olay, bozkır siyasetinde varisliğin her zaman babadan oğula geçmediğini; kardeşler arasında da geçebildiğini, bunun da iç çatışmalara yol açabileceğini gösteren bir örnektir.
Kün-çen dönemini değerlendirirken Çin kaynaklarının tarafsız olmadığı da akılda tutulmalıdır. Shiji ve Han Shu gibi eserler Çinli bakış açısıyla yazıldığından, Hun siyasetinin iç mantığı çoğunlukla eksik veya dolaylı aktarılır. Yine de arkeolojik buluntular, özellikle Moğolistan’daki Noin-Ula mezarları, Hunların sanat ve zanaat düzeyi hakkında kaynaklar dışında değerli ipuçları verir. Tarihçiler, Kün-çen’i Hun-Çin ilişkilerinin barıştan savaşa evrildiği bir dönemin hükümdarı olarak değerlendirir.
Savaşın ekonomisi ve Han’ın atlı ordusu
Han Çini’nin Hunlara karşı savaşı, yalnızca askerî değil, ekonomik bir seferberlikti. Atlı birlikler kurmak için çok sayıda ata ihtiyaç vardı; bu ihtiyaç hem devlet otlaklarının genişletilmesine hem de Fergana gibi uzak bölgelerden at getirme çabasına yol açtı. Zhang Qian’ın seferi bu bakımdan bilgi toplama işlevi gördü. Savaşların maliyeti ağırdı; sonraki yıllarda Han yönetimi, gelir artırmak için tuz ve demiri devlet tekeline aldı ve çeşitli yeni vergiler getirdi. Bu uygulamalar halk arasında tartışmalara yol açtı.
Hunlar açısından ise savaşın etkisi, otlak ve su kaynaklarının kontrolünde yoğunlaştı. Göçebe bir ekonomi için mevsimlik yer değiştirme hayati olduğundan, Han’ın Ordos gibi bölgeleri tutması Hunları hareket alanından yoksun bıraktı. Bu baskı sonraki on yıllarda Hunların kuzeye çekilmesine ve iç bölünmelere zemin hazırladı. Kün-çen dönemi bu sürecin başlangıç noktası olarak, Hun–Han dengesinin değişmeye başladığı evre diye anılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Sima Qian, Shiji, 110. ve 123. bölümler.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Xiongnu” ve “Zhang Qian” maddeleri.
- Sima Qian – Shiji, “Xiongnu Bölümü”
- Ban Gu – Han Shu
- Encyclopaedia Britannica – Xiongnu
- Sima Qian – Shiji, “Xiongnu Bölümü”
- Ban Gu – Han Shu
- Encyclopaedia Britannica – Han dynasty
Merak edilenler
Kün-çen kimdir? Kün-çen, Ki-ok’un oğludur ve MÖ 161–126 yılları arasında Asya Hunlarını yönetti.
Kün-çen ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: MÖ 161 – 126.
Kün-çen ne zaman öldü? Ölüm: MÖ 126.
Kün-çen’in babası kimdir? Babası: Ki-ok (Lao-şang).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir