İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Sultan Sencer: Büyük Selçuklu’nun Son Büyük Sultanı

Sultan Sencer, Melikşah’ın oğludur ve uzun yıllar Horasan’ı yönettikten sonra 1118’de Büyük Selçuklu sultanı oldu. Gazneliler ve Karahanlılar üzerinde üstünlük kurdu; ancak 1141’de Katvan’da Karahitaylara yenildi ve 1153’te isyan eden Oğuzlara esir düştü. 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu’nun ana kolu sona erdi.

Sultan Sencer: Büyük Selçuklu’nun Son Büyük Sultanı
Görsel: 1314 artist / Wikimedia Commons (Public domain)

Sencer, Sultan Melikşah’ın oğludur ve adını doğduğu Sincar şehrinden aldığı rivayet edilir. Babasının ölümünden sonra kardeşleri arasındaki taht kavgaları sırasında, 1097’de Horasan’ın yönetimine getirildi ve yirmi yıl boyunca doğu eyaletlerini başarıyla yönetti.

Sultanlığı

Kardeşi Muhammed Tapar’ın 1118’de ölümüyle Selçuklu ailesinin büyüğü olarak sultan unvanını aldı. Gazne’ye girerek Gaznelileri bağlı hale getirdi, Karahanlılar üzerinde üstünlük kurdu. Merv, onun döneminde imparatorluğun en parlak şehirlerinden biri oldu.

Katvan ve Oğuz isyanı

1141’de Semerkant yakınlarındaki Katvan’da Karahitay hükümdarı Gürhan’a ağır bir yenilgi aldı; Maveraünnehir Selçukluların elinden çıktı. 1153’te vergi meselesi yüzünden isyan eden Oğuz boylarına yenildi ve yaklaşık üç yıl esir kaldı.

Ölümü

Sencer 1156’da esaretten kurtuldu, ancak bir yıl sonra, 1157’de Merv’de öldü. Merv’deki türbesi bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki “Antik Merv” alanında yer alır. Halk anlatılarında adaletiyle anılan Sultan Sencer’in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti’nin ana kolu sona erdi.

Horasan meliki olarak yirmi yıl (1097–1118)

Sencer, ağabeyi Berkyaruk tarafından Horasan'a gönderildiğinde henüz on bir yaşlarında bir çocuktu; ilk yıllarda eyaleti atabeyleri ve emirleri yönetti. Gençlik yıllarında doğu sınırını sağlamlaştırdı: 1102'de Tirmiz yakınlarında Karahanlı Kadır Han Cibrail'i yendi ve Semerkant tahtına kendi gözetimindeki Arslan Han Muhammed'i oturttu. 1117'de Gazne'ye yürüdü, Gazneli hanedanından Behram Şah'ı tahta çıkardı; Gazne'de hutbe artık onun adına okunuyordu.

"Sultanlar sultanı" ve Irak Selçukluları

Muhammed Tapar 1118'de ölünce batıda oğlu Mahmud sultan ilan edildi. Sencer 1119'da Save yakınlarında yeğenini yendi, fakat onu tahttan indirmek yerine Irak ve Batı İran'ı yönetmek üzere kendi naibi olarak bıraktı. Böylece Sencer Merv'de "büyük sultan" olarak kaldı, batıdaki kol ise sonradan Irak Selçukluları diye anıldı. Bu düzen, Selçuklu dünyasının birliğini kırk yıl kadar görünüşte korudu ama gerçekte gücü iki merkeze böldü.

Harezmşah Atsız ve esaret yıllarının bedeli

Sencer'in en uzun süren sorunlarından biri, kendi valisi olan Harezmşah Atsız'dı. Atsız birkaç kez itaatten çıktı; Sencer 1138'de ve sonraki yıllarda Harezm üzerine sefer düzenledi, Atsız her seferinde bağlılık bildirip yeniden güçlendi. Katvan yenilgisinden sonra bu denge Harezmşahlar lehine döndü. 1153'teki Oğuz isyanında Sencer esir düşünce Merv ve Nişabur yağmalandı; Nişabur'un ünlü medreseleri ve kütüphaneleri büyük zarar gördü. Sencer'in ölümünden sonra Horasan'da çıkan boşluğu dolduran güç de yine Harezmşahlar oldu.

Merv'deki türbesi, çift kabuklu kubbesiyle Orta Asya Selçuklu mimarisinin en tanınmış yapılarındandır. Antik Merv, 1999'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Halk hafızasında Sencer

Sencer, Fars edebiyatında adaletli hükümdar örneği olarak sık anılır. Dönemin büyük kaside şairi Enverî, onun sarayında yetişti ve sultana övgüler yazdı; Nizâmî'nin Mahzenü'l-Esrâr'ında Sencer'e hakkını arayan yaşlı kadının hikâyesi anlatılır. Bu anlatılar tarihî olaydan çok bir ahlak dersi taşır: hükümdar, en güçsüz tebaasının şikâyetini de dinlemekle yükümlüdür. Sencer'in uzun saltanatı ve esaretteki talihsiz sonu, bu tür hikâyelerin onun adı etrafında toplanmasını kolaylaştırmıştır.

Sencer'in saltanat süresi

Horasan melikliği ve sultanlığı birlikte sayıldığında Sencer yaklaşık altmış yıl hüküm sürdü. Bu, Selçuklu hanedanının en uzun yönetim sürelerinden biridir. Bu kadar uzun bir iktidar, onu hem doğu Selçuklu dünyasının istikrar simgesi hem de çöküşünün tanığı yaptı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Sencer” maddesi.
  2. UNESCO Dünya Mirası, “State Historical and Cultural Park ‘Ancient Merv’”.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Sanjar” maddesi.
  4. C. E. Bosworth – "The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)", The Cambridge History of Iran, c. 5 (Cambridge University Press, 1968)
  5. UNESCO Dünya Mirası – "State Historical and Cultural Park 'Ancient Merv'" (1999)

Merak edilenler

Sultan Sencer kimdir? Sultan Sencer, Melikşah’ın oğludur ve uzun yıllar Horasan’ı yönettikten sonra 1118’de Büyük Selçuklu sultanı oldu.

Sultan Sencer ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1086, Sincar.

Sultan Sencer ne zaman öldü? Ölüm: Mayıs 1157, Merv.

Sultan Sencer’in babası kimdir? Babası: Melikşah.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir