Tuğrul Bey, Oğuzların Kınık boyundan Selçuk Bey’in torunu, Mikâil Bey’in oğludur. Kardeşi Çağrı Bey ile birlikte Türkmenleri Horasan’a yönlendirdi. Bölgede güçlenen Selçuklular, 1038’de Nişabur’a girdi ve hutbe Tuğrul Bey adına okundu.
Dandanakan ve devletin kuruluşu
1040’ta Merv yakınlarındaki Dandanakan’da Gazneli Sultan Mesud’un ordusunu yendiler. Zaferin ardından toplanan kurultayda Tuğrul Bey hükümdar ilan edildi ve Selçuklu Devleti resmen kuruldu. Çağrı Bey doğuda Horasan’ı, Tuğrul Bey batıda İran’ı yönetti.
Batıya yöneliş ve Bağdat
1048’de Pasinler Savaşı’nda Bizans ve Gürcü birliklerini yendi. 1055’te Abbasi Halifesi el-Kāim’in çağrısıyla Bağdat’a girdi ve Büveyhî hâkimiyetine son verdi. Halife ona “Doğunun ve Batının hükümdarı” anlamına gelen unvanlar verdi; böylece Selçuklular İslam dünyasının siyasi önderliğini üstlendi.
Ölümü
Tuğrul Bey 1063’te Rey şehrinde öldü. Çocuğu olmadığı için kısa bir taht mücadelesinden sonra yeğeni Alparslan sultan oldu.
Horasan'a giriş ve Nesâ'daki ilk zafer
Selçuklular 1030'ların ortasında Maveraünnehir'den Ceyhun'u geçerek Gazneli topraklarına girdi ve Gazneli Sultan Mesud'dan otlak ve yurt istedi. Mesud'un gönderdiği ordu 1035'te Nesâ yakınlarında yenilince sultan, Nesâ, Ferâve ve Dihistan'ı Selçuklulara bırakmak zorunda kaldı. Bu, Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin ilk kez bir devletle masaya oturduğu andı. Sonraki beş yıl, Türkmen boylarının Horasan şehirlerine yayılması ve Gazneli ordusunun yorulmasıyla geçti; Dandanakan bu sürecin doruğuydu.
Devlet düzeni: vezir Amîdülmülk Kündürî
Tuğrul Bey'in en tanınmış veziri, Nişaburlu Amîdülmülk Kündürî'ydi. Kündürî, göçebe bir askerî gücü yerleşik bir devlete dönüştürmek için İran'ın divan geleneğini kullandı: yazışmalar, vergi kayıtları ve elçilik işleri onun döneminde düzene girdi. Tuğrul'un fermanlarının başındaki imza işareti "tuğra"nın adının da Tuğrul'dan geldiği yaygın bir rivayettir; ancak kelimenin kökeni tartışmalıdır. Kündürî, Alparslan döneminin başında, 1064'te gözden düşürülerek öldürüldü; yerini Nizâmülmülk aldı.
Besâsîrî olayı ve halifeyle akrabalık
Tuğrul 1058'de kardeşi İbrahim Yınal'ın isyanıyla uğraşırken Türk komutan Besâsîrî Bağdat'ı ele geçirdi ve hutbeyi Mısır'daki Fâtımî halifesi adına okuttu. Abbasi halifesi el-Kāim şehirden uzaklaştırıldı. Tuğrul isyanı bastırdıktan sonra Bağdat'a döndü, halifeyi yeniden tahtına oturttu; Besâsîrî 1060'ta öldürüldü. Bu olay, Selçukluların Sünni hilafetin koruyucusu olarak rolünü pekiştirdi. Yaşlı sultan, ölümünden kısa süre önce halifenin kızıyla evlendi; bu evlilik, Türk bir hükümdarın Abbasi ailesine damat olması bakımından dönemin kaynaklarında olağanüstü bir olay olarak anlatılır.
Çağrı Bey ile iş bölümü
Selçuklu devletinin ilk yıllarında iktidar iki kardeş arasında paylaşıldı. Dandanakan'dan sonra Çağrı Bey Merv'i merkez alarak Horasan'ı ve doğu sınırını, Tuğrul Bey ise Nişabur'dan sonra Rey'i merkez yaparak batıya doğru genişleyen toprakları yönetti. Bu iş bölümü, Türk devlet geleneğindeki ülkeyi hanedan üyeleri arasında paylaştırma anlayışının bir örneğidir. Çağrı Bey'in oğulları, özellikle Alparslan, bu düzen içinde yetişti; Tuğrul'un çocuğu olmadığı için devletin geleceği de Çağrı Bey'in soyuna geçti.
Rey'deki türbe
Tuğrul Bey'in Rey'de, bugünkü Tahran'ın güneyinde, gömüldüğü yer olarak bilinen yapı "Tuğrul Kulesi" diye anılır. Tuğla gövdeli bu yüksek kule 19. yüzyılda onarıldı; Selçuklu dönemine ait özgün bölümlerinin ne kadarının korunduğu araştırmacılar arasında tartışılır.
Sık sorulan sorular
Selçuklu adı nereden gelir? Hanedanın atası Selçuk Bey’den.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Tuğrul Bey” ve “Dandanakan Savaşı” maddeleri.
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.
- Encyclopaedia Britannica, “Toghril Beg” maddesi.
- A. C. S. Peacock – The Great Seljuk Empire (Edinburgh University Press, 2015)
- C. E. Bosworth – "The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)", The Cambridge History of Iran, c. 5 (Cambridge University Press, 1968)
Merak edilenler
Tuğrul Bey kimdir? Tuğrul Bey, kardeşi Çağrı Bey ile birlikte Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusudur. 1040’taki Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenerek devleti resmen kurdu, 1055’te Bağdat’a girerek Abbasi halifesinin koruyuculuğunu üstlendi. 1063’teki ölümüne kadar devleti yönetti.
Tuğrul Bey ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 990 civarı.
Tuğrul Bey ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1040 – 1063.
Tuğrul Bey ne zaman öldü? Ölüm: Eylül 1063, Rey.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir