Alparslan, Selçuklu Devleti’nin kurucularından Çağrı Bey’in oğludur. Gençliğinde Horasan’da babasının yanında yetişti. Amcası Tuğrul Bey’in 1063’teki ölümünden sonra taht mücadelesini kazanarak sultan oldu.
Saltanatı
Alparslan, ünlü veziri Nizâmülmülk ile birlikte devleti sağlam bir düzene oturttu. 1064’te Gürcistan ve Ermenistan’a sefer düzenleyerek Ani’yi aldı. Batıda Fâtımîlere karşı plan yaparken Bizans’ın doğuya büyük bir ordu gönderdiği haberini aldı.
Malazgirt Meydan Muharebesi
26 Ağustos 1071’de Van Gölü’nün kuzeyindeki Malazgirt’te Selçuklu ordusu, Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’in kalabalık ordusunu yendi. Bizans ordusundaki bazı birliklerin savaş sırasında geri çekilmesi ve Selçukluların hilal taktiği sonucu belirledi. İmparator esir düştü; Alparslan ona iyi davrandı ve bir antlaşmayla serbest bıraktı. Zaferin ardından Türkmen boyları Anadolu’ya geniş çapta yerleşmeye başladı.
Ölümü
Alparslan, 1072’de Maveraünnehir seferi sırasında esir alınan bir kale komutanı Yusuf el-Harezmî tarafından yaralandı ve kısa süre sonra öldü. Merv’de defnedildi; yerine oğlu Melikşah geçti.
Nizâmülmülk ve Nizamiye medreseleri
Alparslan'ın on yıla yakın saltanatının en kalıcı eseri, veziri Nizâmülmülk'ün kurduğu düzendir. Vezir, devlet görevlisi yetiştirmek ve Sünni düşünceyi güçlendirmek amacıyla büyük şehirlerde medreseler açtı; bunların en ünlüsü 1067'de derslere başlayan Bağdat Nizamiyesi'dir. Nişabur, Isfahan, Belh ve Herat gibi şehirlerde de Nizamiyeler kuruldu. Gazzâlî gibi dönemin önde gelen âlimleri bu medreselerde ders verdi. Askerlere maaş yerine belirli bölgelerin gelirinin bırakıldığı ikta sistemi de bu dönemde yaygınlaştı.
Malazgirt'e giden yol: Halep kuşatması
Alparslan 1071 baharında asıl hedefi olan Fâtımî Mısır'ına yönelmiş, yolda Halep'i kuşatmıştı. Halep emiri Mahmud sonunda bağlılık bildirdi. Tam bu sırada Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes'in büyük bir orduyla doğuya yürüdüğü haberi geldi. Sultan Suriye seferini yarıda bırakıp hızla kuzeye döndü; ordusunun bir kısmını yolda dağıtmak zorunda kaldığı için Malazgirt'e Bizans ordusundan sayıca daha az askerle vardı. Savaştan önce barış önerdiği, imparatorun bunu reddettiği de kaynaklarda anlatılır.
Romanos'la antlaşma ve Malazgirt'in hatırası
Kaynaklara göre Alparslan, esir imparatora karşı onurlu davrandı ve onu bir antlaşmayla serbest bıraktı. Antlaşma fidye ödenmesini, yıllık vergi verilmesini ve esirlerin serbest bırakılmasını içeriyordu; rakamlar kaynaktan kaynağa değişir. Romanos başkente döndüğünde tahtını kaybetti, 1072'de gözlerine mil çekildi ve kısa süre sonra öldü; antlaşma bu yüzden uygulanmadı. Bizans'taki bu iç karışıklık, Türkmen boylarının Anadolu'ya yerleşmesini kolaylaştırdı. Türkiye'de 26 Ağustos'ta Muş'un Malazgirt ilçesinde her yıl anma törenleri düzenlenir.
"Alparslan" adı ve unvanları
Asıl adı Muhammed olan sultanın lakabı, Türkçede "yiğit" anlamındaki "alp" ile "arslan" kelimelerinin birleşmesinden oluşur ve onun cesur bir savaşçı olarak tanınmasını yansıtır. Abbasi halifesi ona resmî yazışmalarda "Adudüddevle" gibi şeref unvanları verdi. Ortaçağ kaynaklarında güçlü bir okçu ve iyi bir binici olarak anlatılır. Türk tarih yazımında Malazgirt zaferiyle birlikte Anadolu'nun kapısını açan hükümdar olarak anılması, adını bugün de okul ve cadde adlarında yaşatır.
Kısa ama belirleyici bir saltanat
Alparslan yalnızca dokuz yıl kadar hüküm sürdü. Buna rağmen Nizâmülmülk'le kurduğu düzen, oğlu Melikşah döneminde Büyük Selçuklu Devleti'nin en geniş sınırlarına ulaşmasının zeminini hazırladı.
Sık sorulan sorular
Malazgirt neden önemli? Bizans’ın doğu savunmasının çöküşüne ve Türklerin Anadolu’yu yurt edinmesine giden süreci başlattığı için.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Alparslan” ve “Malazgirt Savaşı” maddeleri.
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.
- Encyclopaedia Britannica, “Alp-Arslan” ve “Battle of Manzikert” maddeleri.
- Carole Hillenbrand – Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert (Edinburgh University Press, 2007)
- A. C. S. Peacock – The Great Seljuk Empire (Edinburgh University Press, 2015)
Merak edilenler
Sultan Alparslan kimdir? Sultan Alparslan, 1063–1072 yılları arasında Büyük Selçuklu Devleti’ni yönetti. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt’te Bizans İmparatoru IV.
Sultan Alparslan ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1029 civarı.
Sultan Alparslan ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1063 – 1072.
Sultan Alparslan’ın babası kimdir? Babası: Çağrı Bey.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir