Melikşah, Sultan Alparslan’ın oğludur. Babasının 1072’de ölümü üzerine genç yaşta tahta çıktı; amcası Kavurd Bey’in isyanını bastırarak iktidarını sağlamlaştırdı. Babasının veziri Nizâmülmülk görevini sürdürdü ve devlet yönetiminde büyük rol oynadı.
Fetihler ve sınırlar
Melikşah döneminde Karahanlılar bağlı hale getirildi, Suriye ve Filistin’de Selçuklu hâkimiyeti güçlendi. Anadolu’da Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik’i merkez yaparak Anadolu Selçuklu Devleti’nin temelini attı. Devletin sınırları Kaşgar’dan Akdeniz’e kadar uzandı.
Bilim ve kültür
Nizâmülmülk’ün öncülüğünde Bağdat, Nişabur ve başka şehirlerde Nizamiye medreseleri açıldı. 1079’da, aralarında Ömer Hayyam’ın da bulunduğu bilginlerin çalışmasıyla hazırlanan güneş yılı esaslı Celâlî takvimi kullanılmaya başlandı. İsfahan başkent olarak imar edildi.
Ölümü
Ekim 1092’de Nizâmülmülk bir Bâtınî fedaisi tarafından öldürüldü. Melikşah da bir ay kadar sonra, Kasım 1092’de Bağdat’ta öldü. Ardından oğulları arasında başlayan taht kavgaları devletin zayıflamasına yol açtı.
Doğuda ve batıda seferler
Melikşah, babası gibi uzun seferlere çıkan bir hükümdardı; ancak seferlerinin önemli bir kısmı yeni topraklar almaktan çok, hanedanın uzak kollarını ve bağlı beyleri merkeze bağlamaya yönelikti.
- Karahanlılar: 1089'da Ceyhun'u geçerek Buhara ve Semerkant'ı aldı, Özkent'e kadar ilerledi. Kaşgar'daki Karahanlı hükümdarı da Selçuklu üstünlüğünü tanıdı.
- Suriye ve Anadolu: Kardeşi Tutuş 1079'da Şam'ı ele geçirdi. Süleyman Şah'ın 1086'da Tutuş'la savaşırken ölmesinden sonra Melikşah bizzat Suriye'ye geldi ve bölgeyi yeniden düzenledi. Kaynaklarda, Akdeniz kıyısına ulaşınca atını denize sürdüğü rivayet edilir.
- Kılıç Arslan: Süleyman Şah'ın oğlu Kılıç Arslan İsfahan'da Melikşah'ın yanında tutuldu; ancak sultanın 1092'deki ölümünden sonra Anadolu'ya dönebildi.
Siyâsetnâme ve İsfahan Cuma Camii
Melikşah döneminin en tanınmış eserlerinden biri, veziri Nizâmülmülk'ün sultanın isteği üzerine kaleme aldığı Siyâsetnâme'dir. Saltanatın son yıllarında yazıldığı kabul edilen eser, hükümdara adalet, vergi, ordu, casusluk ve görevlilerin denetimi hakkında öğütler verir; örnek hikâyelerle anlatılan bu öğütler, yüzyıllar boyunca devlet adamlarınca okundu. Askerlere maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirinin verildiği ikta düzeni de bu dönemde yaygınlaştı.
Başkent İsfahan'daki Cuma Camii'ne bu dönemde iki ünlü kubbe eklendi: Nizâmülmülk'ün yaptırdığı büyük güney kubbesi ve rakibi Tâcülmülk'ün 1088'de tamamlattığı kuzey kubbesi. Cami, Selçuklu mimarisinin bugüne kalan en önemli örneklerinden biri olarak 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
Melikşah'ın ölümünden sonra eşi Terken Hatun küçük oğlu Mahmud'u tahta çıkarmak istedi; büyük oğlu Berkyaruk ise sonunda üstünlüğü ele geçirdi. Kardeşler arasındaki bu uzun mücadele Büyük Selçuklu Devleti'nin bölünmesini hızlandırdı ve Birinci Haçlı Seferi'nin Suriye'ye ulaştığı yıllarda Müslüman dünyayı dağınık bir hâlde bıraktı.
Alamut ve saltanatın son ayları
Melikşah'ın saltanatının son yıllarında devlet için yeni bir tehdit belirdi. Nizârî İsmâilî davetçisi Hasan Sabbâh, 1090'da İran'ın kuzeyindeki Elbruz Dağları'nda bulunan Alamut Kalesi'ni ele geçirdi. Kale, sonraki yüzyıl boyunca Nizârîlerin merkezi oldu ve Selçuklu ordularının bütün kuşatmalarına direndi.
1092 yılı, Selçuklu tarihinin dönüm noktalarından biridir. Vezir Nizâmülmülk, o yılın Ekim ayında Nihavend yakınlarında bir suikaste kurban gitti; kaynakların çoğu suikastı Nizârîlere bağlar. Melikşah da bundan yalnızca birkaç hafta sonra Bağdat'ta öldü. Devletin iki büyük direğinin aynı yıl ortadan kalkması, ardından gelen taht kavgalarının ve bölünmenin başlangıcı oldu.
Sık sorulan sorular
Celâlî takviminin adı nereden gelir? Melikşah’ın lakabı olan “Celâleddin”den.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Melikşah” maddesi.
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.
- Encyclopaedia Britannica, “Malik-Shah” maddesi.
- Nizâmülmülk – Siyâsetnâme
- The Cambridge History of Iran, Cilt 5: The Saljuq and Mongol Periods (Cambridge University Press, 1968)
- UNESCO Dünya Mirası – "Masjed-e Jāmé of Isfahan" (2012)
- Farhad Daftary – The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines (Cambridge University Press, 2. bs. 2007)
- A. C. S. Peacock – The Great Seljuk Empire (Edinburgh University Press, 2015)
Merak edilenler
Sultan Melikşah kimdir? Melikşah, 1072–1092 yılları arasında Büyük Selçuklu Devleti’ni yönetti.
Sultan Melikşah ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1055.
Sultan Melikşah ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1072 – 1092.
Sultan Melikşah ne zaman öldü? Ölüm: Kasım 1092, Bağdat.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir