İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Büyük Selçuklu Devleti: Dandanakan’dan Malazgirt’e, Nizamiye Medreselerinden Anadolu’ya

Oğuz Türklerinin kurduğu Büyük Selçuklu Devleti, 11. yüzyılda İslam dünyasının siyasi birliğini yeniden sağladı, Abbasi halifeliğini korudu ve 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı. Tuğrul Bey’den Melikşah’a bir cihan devletinin hikâyesi.

Büyük Selçuklu Devleti: Dandanakan’dan Malazgirt’e, Nizamiye Medreselerinden Anadolu’ya
Görsel: Benjamin Banayan (rugrabbit.com), photographed at the Metropolitan Museum of Art exhibit… / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Büyük Selçuklu Devleti, Oğuz Türklerinin Kınık boyundan gelen Selçuk Bey’in torunları tarafından kuruldu. 11. yüzyılda Orta Asya’dan Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyaya hâkim olan Selçuklular, parçalanmış İslam dünyasını yeniden birleştirdi, Sünni İslam’ın ve Abbasi halifeliğinin koruyucusu oldu ve Türklerin Anadolu’yu yurt edinmesinin yolunu açtı.

Kuruluş: Dandanakan (1040)

Tuğrul Bey ve kardeşi Çağrı Bey, Horasan’da Gazneli Devleti ile mücadeleye girişti. 1040’ta Merv yakınlarındaki Dandanakan Savaşı’nda Gazneli ordusunu yenmeleriyle Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu. Zaferin ardından toplanan kurultayda Tuğrul Bey hükümdar seçildi ve komşu devletlere bağımsızlıklarını bildiren mektuplar gönderildi.

Bağdat ve halifelik (1055)

Abbasi halifesinin, Bağdat’ta baskı kuran Şii Büveyhilere karşı yardım çağrısı üzerine Tuğrul Bey 1055’te Bağdat’a girdi. Halife, Tuğrul Bey’e “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi. Bu olayla Selçuklu sultanları İslam dünyasının siyasi liderliğini, halifeler ise dini liderliğini temsil etmeye başladı.

Alp Arslan ve Malazgirt (1071)

Tuğrul Bey’in ardından tahta geçen yeğeni Alp Arslan (1063–1072), Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’in büyük ordusuyla 26 Ağustos 1071’de Van Gölü’nün kuzeyindeki Malazgirt’te karşılaştı. Sayıca daha az olan Selçuklu ordusu, bozkır savaş taktiklerini ustalıkla kullanarak kesin bir zafer kazandı. Kaynaklar, Alp Arslan’ın savaştan önce beyaz giysiler giyerek askerlerine, ölürse bu giysinin kefeni olacağını söylediğini aktarır.

Esir düşen imparator Romanos’a Alp Arslan’ın gösterdiği cömert davranış da tarihe geçmiştir: Sultan, imparatoru onurlu bir şekilde ağırladı ve bir antlaşmanın ardından serbest bıraktı. Malazgirt Zaferi, Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı ve “Türkiye” adının doğacağı yeni bir yurdun başlangıcı oldu.

Melikşah ve Nizâmülmülk: altın çağ

Melikşah (1072–1092) döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Bu dönemin mimarı, otuz yıla yakın vezirlik yapan Nizâmülmülk’tür:

  • Nizamiye Medreseleri: 1067’de Bağdat’ta açılan Nizamiye Medresesi başta olmak üzere pek çok şehirde kurulan bu kurumlar, öğrencilere burs ve yurt imkânı sunan, devlet destekli ilk sistemli yükseköğretim ağlarından biri kabul edilir. Gazzâlî gibi büyük âlimler bu medreselerde ders verdi.
  • Siyâsetnâme: Nizâmülmülk’ün devlet yönetimi üzerine yazdığı bu eser, adalet ve iyi yönetim ilkeleriyle yüzyıllarca okunan bir başvuru kitabı oldu.
  • Celâlî takvimi: Melikşah’ın emriyle, aralarında şair ve matematikçi Ömer Hayyam’ın da bulunduğu bir heyet, döneminin en hassas güneş takvimlerinden birini hazırladı.
  • İmar: Yollar, kervansaraylar, hastaneler ve camilerle ülke baştan başa imar edildi; İsfahan Cuma Camii bu dönemin en önemli eserlerindendir.

Mirası

1092’de Melikşah ve Nizâmülmülk’ün ölümlerinin ardından devlet taht kavgalarıyla zayıfladı; Sultan Sencer’in 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu dönemi sona erdi. Ancak Selçukluların mirası Anadolu Selçukluları, Harezmşahlar ve daha sonra Osmanlılar aracılığıyla yüzyıllarca yaşadı. Devlet teşkilatı, medrese sistemi, vakıf geleneği ve mimari üslup, Türk-İslam medeniyetinin temel taşları oldu.

Ordu ve ikta sistemi

Büyük Selçuklu ordusu; sultana bağlı, saray okullarında yetişmiş gulâm askerlerden, Türkmen boylarının atlı birliklerinden ve eyaletlerdeki emirlerin kuvvetlerinden oluşuyordu. Nizâmülmülk’ün geliştirdiği “ikta” sistemiyle, belirli bir toprağın vergi geliri bir komutana ya da askere maaş karşılığı olarak bırakılıyor; bu kişi karşılığında askerî hizmet veriyordu. Böylece devlet, merkezden para dağıtmadan büyük bir orduyu besleyebiliyordu. İkta sistemi, Anadolu Selçuklularında ve Osmanlıların tımar düzeninde gelişerek yüzyıllarca yaşadı.

Bâtınîler ve Nizâmülmülk’ün ölümü

Selçukluların en çetin iç sorunlarından biri, Hasan Sabbah liderliğinde İran’ın dağlık bölgelerindeki kalelere yerleşen Nizârî İsmâilîlerdi (Bâtınîler). Merkezleri Alamut Kalesi olan bu hareket, siyasi rakiplerine karşı suikastlarla tanındı. 1092’de Nizâmülmülk’ün suikast sonucu öldürülmesi ve kısa süre sonra Sultan Melikşah’ın vefatı, devleti uzun bir taht kavgası dönemine soktu. Gazzâlî’nin Bâtınîliği eleştiren eserleri de bu dönemin fikrî mücadelesinin bir parçasıdır.

Sultan Sencer: Son büyük sultan

Melikşah’ın oğlu Sultan Sencer, önce Horasan meliki, 1118’den itibaren de büyük sultan olarak uzun süre hüküm sürdü. Döneminde Merv, İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biriydi. Ancak 1141’de Semerkant yakınlarındaki Katvan Savaşı’nda Karahıtaylara ağır bir yenilgi aldı; bu yenilgi, Maveraünnehir’in Selçuklu hâkimiyetinden çıkmasına yol açtı. 1153’te vergi meselesi yüzünden ayaklanan Oğuz boylarına esir düşen Sencer, kurtulduktan kısa süre sonra 1157’de öldü. Merv’deki görkemli türbesi, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Eski Merv Tarihî ve Kültürel Parkı’nın en dikkat çekici yapısıdır.

Sık sorulan sorular

Malazgirt Zaferi neden 26 Ağustos’ta anılır?

Savaş, 26 Ağustos 1071 Cuma günü yapılmıştır. Türkiye’de her yıl bu tarihte Malazgirt’te anma törenleri düzenlenir.

Büyük Selçuklu ile Anadolu Selçuklu aynı devlet mi?

Hayır. Anadolu Selçuklu Devleti, Selçuklu hanedanının bir kolu olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kurulmuş, merkezi Konya olan ayrı bir devlettir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Selçuklular”, “Malazgirt Savaşı”, “Nizâmülmülk”, “Nizâmiye Medreseleri” maddeleri.
  2. İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh.
  3. Nizâmülmülk, Siyâsetnâme.
  4. Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.

Merak edilenler

Büyük Selçuklu Devleti nedir? Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuklu ailesinin 11. yüzyılda kurduğu imparatorluktur. 1040 Dandanakan zaferiyle resmen kuruldu; Alparslan ve Melikşah dönemlerinde Orta Asya’dan Akdeniz’e uzandı.

Büyük Selçuklu Devleti ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1040, Dandanakan zaferi (Nişabur’a giriş 1038).

Büyük Selçuklu Devleti’nin başkenti neresiydi? Başkentleri: Nişabur, Rey, İsfahan, Merv.

Büyük Selçuklu Devleti en güçlü dönemini ne zaman yaşadı? Zirve: Melikşah dönemi (1072 – 1092).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir