Karluklar, Göktürk Kağanlığı döneminde Altay Dağları’nın batısında yaşayan bir boy birliğiydi. 742–744 yıllarında Uygurlar ve Basmillerle birlikte İkinci Göktürk Kağanlığı’na karşı ayaklandılar. Ancak kısa süre sonra Uygurlarla aralarında anlaşmazlık çıktı ve batıya, Yedisu bölgesine doğru göç ettiler.
Talas Savaşı
751’de bugünkü Kazakistan–Kırgızistan sınırı yakınlarında Tang Çini ile Abbasi orduları arasında yapılan Talas Savaşı’nda Karluklar başlangıçta Çin ordusunun yanındaydı; savaş sırasında Abbasiler tarafına geçmeleri Çin ordusunun ağır bir yenilgi almasına yol açtı. Bu savaş, Orta Asya’nın İslam dünyasıyla bağının güçlenmesinde dönüm noktası sayılır. Geleneğe göre kâğıt yapımının İslam dünyasına yayılması da bu savaşta esir alınan Çinli ustalarla ilişkilendirilir.
Yedisu’da devlet
766’da Karluklar, Türgişlerin zayıflamasından yararlanarak Suyab ve Yedisu bölgesini ele geçirdi. Hükümdarları “yabgu” unvanını kullandı. Karluklar İpek Yolu üzerindeki konumları sayesinde ticaretten gelir elde etti; zamanla aralarında İslamiyet yayılmaya başladı.
Karahanlılarla bağ
9. yüzyılın ortasından itibaren Karluklar, Yağma ve Çiğil boylarıyla birlikte Karahanlı Devleti’nin kuruluşunda önemli rol oynadı. Bazı araştırmacılar Karahanlı hanedanının kendisinin de Karluk kökenli olduğunu düşünür. 10. yüzyıldan sonra Karluklar ayrı bir devlet olarak değil, Karahanlılar içinde anılmaya başlandı.
Ad, Köken ve İlk Dönem
Karluk adı, Orhun yazıtlarında “Karluk” biçiminde geçer; Çin kaynaklarında ise “Geluolu” olarak kaydedilir. Boy, ilk dönemlerde Altay Dağları’nın batısında, Tarbagatay ve Balkaş Gölü’nün doğusundaki bölgede yaşıyordu. Yazıtlarda Göktürklerle sık sık savaşan bir topluluk olarak anılırlar; Bilge Kağan ve Kül Tigin döneminde Karluklarla ilgili seferler anlatılır. Bu da Karlukların Göktürk kağanlığına tam olarak bağlanmış bir unsur olmaktan çok, zaman zaman itaat edip zaman zaman başkaldıran bir boy topluluğu olduğunu düşündürür.
Boyun adı üzerine ileri sürülen yorumlar farklıdır. Bazı araştırmacılar adı “kar” sözcüğüyle ilişkilendirerek “karlı dağlarda yaşayanlar” anlamını önerir; ancak bu, dilbilimsel olarak kesinleşmiş bir açıklama değildir. Önemli olan, Karlukların Orta Asya’nın doğu–batı hattında, İpek Yolu çevresinde yer almaları ve bu konumun onlara hem ticari hem siyasi önem kazandırmasıdır.
Ekonomi ve Gündelik Yaşam
Karlukların yaşamı, bozkır ve dağ eteği ekonomisinin karışımına dayanıyordu. Sığır, koyun ve at yetiştiriciliği temel geçim kaynağıydı; ancak Yedisu ve Fergana çevresinin sulanabilir vadilerinde tarım da yapılıyordu. Zamanla bu boyun bir kısmı yerleşik hayata geçti. Kaşgar, Talas ve çevresindeki kentlerle kurulan sıkı ilişki, Karlukların hem ticaretten pay almasını hem de kent kültürüne yakınlaşmasını sağladı.
Yerleşik yaşama geçiş, göçebe boy geleneğiyle yerleşik toplum düzeni arasında bir uyum süreci doğurdu. Boy beylikleri, kervan yollarını koruma karşılığında vergi alır; kentlerde Soğdlu, Çinli ve Arap tüccarlar yan yana çalışırdı. Bu çok kültürlü çevre, Karluk Türkçesinin sonraki yüzyıllarda yazı dili hâline gelmesine zemin hazırlayan sosyal ortamı yarattı.
İslamlaşma Süreci
Karlukların İslam’la tanışması, Talas Savaşı’ndan sonra Abbasîlerin Maveraünnehir’deki varlığının kalıcı hâle gelmesiyle hızlandı. Hemen toplu bir din değiştirme yaşanmadı; süreç yüzyıllara yayıldı. Ticaret kentlerindeki Müslüman tüccarlar, sufi çevreler ve komşu Samanî devletiyle kurulan ilişkiler bu yayılmada rol oynadı. Bu nedenle bugün Karluk İslamlaşması tek bir olayla değil, uzun süreli bir sosyal dönüşümle açıklanır.
X. yüzyıldaki gelişmeler, bu sürecin siyasi sonucunu gösterir. Karluk boy birliği içinde yer alan hanedanlar İslam’ı devlet dini olarak benimsedi ve Karahanlı Devleti’ni kurdu. Satuk Buğra Han’ın İslam’ı kabul ettiğini anlatan rivayetler, tarihî olaydan çok sonra derlenmiş olsa da, bu dönüşümün Karluk–Karahanlı çizgisinde gerçekleştiğini işaret eder. Böylece Karluklar, Türklerin toplu olarak İslam dünyasına katılmasında bir köprü işlevi görmüştür.
Dil ve Kültürel Miras
Karlukların bıraktığı en kalıcı miras, dilleridir. Karahanlı dönemi eserleri “Karluk Türkçesi” ya da “Hakaniye Türkçesi” olarak anılan yazı diliyle kaleme alınmıştır. Yusuf Has Hacib’in 1069–1070 dolaylarında yazdığı Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud’un yaklaşık 1072–1074 tarihli Divânü Lügati’t-Türk adlı sözlüğü, bu dil geleneğinin en önemli örnekleridir. Kaşgarlı, eserinde Türk boylarının ağızlarını karşılaştırırken Karluk ve komşu boyların konuşma özelliklerine de yer verir.
Ayrıca Çağatay Türkçesi ile modern Özbek ve Uygur Türkçesinin tarihî kökenleri, büyük ölçüde bu Karluk dil kolunda aranır. Karlukların siyasi gücü Karahanlılar içinde eriyip gitse de dil ve kültür alanındaki etkisi bugüne kadar uzanmıştır. Bu yüzden Karluklar, Orta Asya Türk tarihinde askerî başarıdan çok kültürel süreklilik açısından değerlendirilir.
Karluklar ve Komşu Boylar
Karluklar, tarih boyunca tek başına hareket eden bir boy olmaktan çok, komşu topluluklarla sürekli ittifak ve rekabet hâlindeydi. Doğuda Uygurlar, kuzeyde Kırgızlar, güneyde ise Tibetliler ve Çinliler bölgedeki güç dengesinin başlıca aktörleriydi. Karluklar, Uygur Kağanlığı’nın 840’ta Kırgızlar tarafından yıkılmasının ardından ortaya çıkan siyasi boşluktan yararlandı; bu dönemde Uygur boylarının bir kısmı batıya göç ederek Karluk topraklarına yerleşti ve yerleşik–göçebe karışımını güçlendirdi.
Bu karmaşık komşuluk ilişkileri, Karluk kimliğinin zamanla katmanlı hâle gelmesine yol açtı. Çin, Arap ve Türk kaynaklarında aynı toplulukların farklı adlarla anılması, bugün tarihçilerin Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi gibi boyları birbirinden ayırmasını zorlaştırır. Yine de ortak nokta, bu boyların hepsinin XI. yüzyılda Karahanlı Devleti’nin temel unsurlarını oluşturmasıdır.
Karluk Adının Sonraki Kullanımı
Karluk adı, Karahanlı devrinden sonra da tarih sahnesinde varlığını sürdürdü. Moğol istilası sırasında Karluk beyleri, Cengiz Han’a erken dönemde boyun eğen Türk toplulukları arasında yer aldı ve Çağatay Ulusu’nun şekillenmesinde rol oynadı. Çağatay Ulusu’nun yazı dili de büyük ölçüde Karluk Türkçesinin devamı sayılır. Dolayısıyla Karluk mirası, tek bir devletle sınırlı kalmayıp Orta Asya’nın dil ve siyaset geleneğine yayılmıştır.
Modern araştırmalarda “Karluk dil grubu” ifadesi, Özbekçe ve Uygurca gibi dillerin ortak kökenini anlatmak için kullanılır. Bu terim, boyun kendisinden çok onun taşıdığı dil geleneğine işaret eder ve Karlukların tarih yazımındaki yerini göstermesi bakımından önemlidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Karluklar” ve “Talas Savaşı” maddeleri.
- Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş.
- Encyclopaedia Britannica, “Karluk” maddesi.
- Sinor, D. (ed.) – The Cambridge History of Early Inner Asia (Cambridge University Press, 1990).
- Kafesoğlu, İ. – Türk Millî Kültürü (Ankara).
- Kaşgarlı Mahmud – Divânü Lügati’t-Türk (Türkçe çeviri, B. Atalay).
Merak edilenler
Karluklar nedir? Karluklar, Altay ve Tarbagatay bölgesinde yaşayan, Göktürk ve Uygur dönemlerinde önemli rol oynayan bir Türk boy birliğidir. 751 Talas Savaşı’nda Abbasiler tarafına geçmeleri savaşın sonucunu belirledi. 766’da Yedisu bölgesini ele geçirerek “yabgu” unvanlı hükümdarlarının yönetiminde bir devlet kurdular; Karahanlı Devleti’nin oluşumunda da önemli yer tuttular.
Karluklar ne zaman sona erdi? Sona eriş: 10. yüzyıl, Karahanlılar bünyesinde.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir