Klasikler, yazıldıkları dönemi aşıp bugün de okurla konuşmaya devam eden kitaplardır. İşte edebiyat yolculuğuna başlamak isteyenler için yedi öneri.
1. Don Kişot – Miguel de Cervantes (1605–1615)
Şövalye romanlarını okuya okuya kendini gezgin bir şövalye sanan Don Kişot ile sadık yardımcısı Sanço Panza'nın maceraları. Modern romanın ilk örneklerinden biri sayılır.
2. Robinson Crusoe – Daniel Defoe (1719)
Issız bir adaya düşen bir denizcinin hayatta kalma mücadelesi. Sabır, emek ve yalnızlık üzerine zamansız bir hikâye.
3. Aşk ve Gurur – Jane Austen (1813)
Elizabeth Bennet ile Bay Darcy'nin önyargılarla dolu tanışıklığı. Zekice diyaloglar ve ince mizahıyla bugün de çok sevilir.
4. Moby Dick – Herman Melville (1851)
Kaptan Ahab'ın beyaz balinayı takıntılı kovalayışı. Denizcilik, doğa ve insan tutkusu üzerine destansı bir roman.
5. Suç ve Ceza – Fyodor Dostoyevski (1866)
Bir suç işleyen genç Raskolnikov'un vicdanıyla hesaplaşması. İnsan psikolojisinin derinliklerine inen bir başyapıt.
6. Küçük Prens – Antoine de Saint-Exupéry (1943)
Çocuklar için yazılmış gibi görünen ama asıl yetişkinlere seslenen bir masal. "İnsan ancak yüreğiyle iyi görür" fikri etrafında dostluk ve sevgi üzerine.
7. Yüzyıllık Yalnızlık – Gabriel García Márquez (1967)
Buendía ailesinin kuşaklar boyu süren hikâyesi. Büyülü gerçekçiliğin en bilinen örneği.
Okumaya başlamak için uzun bir listeye gerek yok: Bu kitaplardan birini seçip ilk sayfayı açmak yeterli.
Bir kitap neden “klasik” olur?
“Klasik” sözcüğü çoğu zaman eski ve okunması zor kitapları akla getirir, oysa asıl ölçü yaş değildir. İtalyan yazar Italo Calvino, 1981'de yayımladığı “Klasikleri Neden Okumalı?” başlıklı denemesinde klasiği, söyleyeceğini hiçbir zaman bitirmeyen kitap olarak tanımlar. Bu tanımla klasik, her okumada yeni bir şey gösteren, farklı yaşlarda okunduğunda farklı bir anlam kazanan eserdir. Bu yazıdaki yedi kitap da yazıldıkları yüzyılın sorularını taşısa da bugün de geçerli konular işler: hayal ile gerçek arasındaki çizgi, yalnızlık, önyargı, takıntı, vicdan, sevgi ve hafıza. Bir kitabın klasik olmasında, kuşaklar boyunca okunması, başka yazarları etkilemesi ve pek çok dile çevrilmesi de rol oynar.
Hangi sırayla okunabilir?
Bu listeyi baştan sona sırayla okumak zorunda değilsiniz. Okuma alışkanlığı yeni kazanılıyorsa kısa ve akıcı kitaplarla başlamak motivasyonu korur. Küçük Prens yaklaşık yüz sayfalık uzunluğuyla bir iki oturuşta bitebilir. Ardından macera ağırlıklı Robinson Crusoe ve diyaloglarıyla kolay okunan Aşk ve Gurur gelebilir. Suç ve Ceza daha uzun ve yoğundur ama gerilimi okuru sürükler. Yüzyıllık Yalnızlık'ta aynı adları taşıyan çok sayıda karakter vardır; okurken küçük bir soy ağacı çizmek işinizi kolaylaştırır. Don Kişot ve Moby Dick en uzun eserlerdir; ikisi de bölümler hâlinde, aralara başka kitaplar koyarak okunabilir. Bir kitapta takılırsanız bırakıp sonra dönmek de meşru bir okuma yöntemidir.
Çeviri ve baskı seçimi neden önemli?
Bu kitapların hepsi Türkçeye çevrildi ve çoğunun birden fazla çevirisi var. Seçim yaparken ilk dikkat edilecek nokta, kitabın tam metin olup olmadığıdır. Özellikle Robinson Crusoe, Don Kişot ve Moby Dick'in çocuklar için kısaltılmış ya da uyarlanmış baskıları yaygındır; bunlar hikâyenin özetini verir ama eserin dilini ve derinliğini aktarmaz. Kapakta ya da iç sayfada “tam metin” ifadesine ve çevirmenin adına bakın. Hangi dilden çevrildiği de önemlidir: Doğrudan özgün dilden yapılan çeviriler genellikle tercih edilir. Açıklayıcı notlar, dönemin kültürüne ait ayrıntıları anlamayı kolaylaştırır. Kararsız kalırsanız bir kitapçıda ya da kütüphanede iki farklı çevirinin ilk sayfalarını karşılaştırmak, size en uygun dili bulmanın pratik bir yoludur.
Kitapların ardındaki hayatlar
Bu eserlerin yazarlarının hayatları da en az romanları kadar ilginçtir. Cervantes 1571'deki İnebahtı Deniz Savaşı'nda yaralandı ve sol elini kullanamaz hâle geldi; daha sonra Cezayir'de yaklaşık beş yıl esir kaldı. Daniel Defoe gazeteci ve yazardı; Robinson Crusoe'nun, Pasifik'teki Juan Fernández adalarında dört yılı aşkın süre yalnız yaşayan İskoç denizci Alexander Selkirk'in öyküsünden etkilendiği düşünülür. Herman Melville gençliğinde bir balina avı gemisinde çalıştı; 1820'de bir balinanın batırdığı Essex gemisinin hikâyesi de Moby Dick'e ilham verdi. Dostoyevski 1849'da idama mahkûm edildi, infazdan son anda kurtuldu ve yıllarını Sibirya'da sürgün ve zorunlu askerlikte geçirdi. Bu deneyim Suç ve Ceza'daki vicdan sorgusuna derinlik katar.
Austen, Saint-Exupéry ve Márquez
Jane Austen romanlarını kendi adını kullanmadan yayımladı; Aşk ve Gurur, kapağında yazar adı olarak yalnızca daha önceki romanının adına gönderme yapan bir ifadeyle çıktı. Austen'in adı geniş okur kitlesince ancak ölümünden sonra tanındı. Antoine de Saint-Exupéry bir pilottu; Küçük Prens'teki çölde düşen pilot figürü, onun Sahra'da yaşadığı gerçek bir uçak kazasından izler taşır. Saint-Exupéry 1944'te İkinci Dünya Savaşı sırasında Akdeniz üzerinde bir keşif uçuşunda kayboldu. Gabriel García Márquez gazetecilikten gelen bir Kolombiyalı yazardı; 1982'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Yüzyıllık Yalnızlık'taki Macondo kasabası, yazarın çocukluğunu geçirdiği Aracataca'dan ve büyükanne ile büyükbabasının anlattığı hikâyelerden beslenir.
Ekrandan kitaba: Uyarlamalar
Bu kitapların çoğu sinemaya ve televizyona uyarlandı; uyarlamalar bazen kitaba açılan iyi bir kapı olur. Moby Dick, 1956'da John Huston'ın yönettiği filmle beyaz perdeye taşındı. Aşk ve Gurur'un en çok bilinen uyarlamaları 1995 BBC dizisi ve 2005 yapımı sinema filmidir. Küçük Prens 2015'te animasyon film olarak yeniden yorumlandı. Uzun süre uyarlanamaz denilen Yüzyıllık Yalnızlık ise 2024'te İspanyolca bir dizi olarak yayımlandı. Ancak uyarlamalar, sürenin sınırlı olması nedeniyle olayları kısaltır ve karakterlerin iç dünyasını çoğu zaman aktaramaz. Filmi izleyip kitabı okumak ya da tersi, iki anlatım biçimini karşılaştırmanın keyifli bir yoludur ve aynı hikâyenin neden kitapta başka bir etki bıraktığını görmeyi sağlar.
Okuma alışkanlığı için pratik öneriler
Klasikleri okumak için uzun boş zamanlar beklemek gerekmez. Her gün belirli bir saatte yirmi otuz sayfa okumak, bir ayda orta uzunlukta bir romanı bitirmeye yeter. Kitabın yanında küçük bir defter tutmak, karakterleri, sevdiğiniz cümleleri ve aklınıza gelen soruları not etmek okuduğunuzu daha kalıcı yapar. Bir okuma grubuna katılmak ya da aynı kitabı bir arkadaşınızla birlikte okumak, kitap üzerine konuşmayı ve okumayı sürdürmeyi kolaylaştırır. Halk kütüphaneleri bu klasiklerin çoğunu ücretsiz ödünç verir; birçok kütüphane e-kitap ve sesli kitap da sunar. Yolda ya da yürüyüşte sesli kitap dinlemek de bir okuma biçimidir. Önemli olan, kitabı bir ödev değil, yazarla ve karakterlerle yapılan uzun bir sohbet gibi görmektir.
Listeyi genişletmek isteyenlere
Bu yedi kitabı bitirenler için dünya edebiyatında yeni duraklar çok. Lev Tolstoy'un Anna Karenina'sı (1877) aile, toplum ve tutku üzerine büyük bir romandır. Victor Hugo'nun Sefiller'i (1862) adalet ve merhamet sorularını işler. Franz Kafka'nın Dönüşüm'ü (1915) kısa ama unutulmaz bir eserdir. George Orwell'in 1984'ü (1949) gözetim ve özgürlük tartışmalarında hâlâ sık anılır. Türk edebiyatından başlamak isteyenler için Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu'su (1900) ve Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961) iyi seçeneklerdir. Her yeni kitap, öncekilerle bağlantılar kurmanızı sağlar; zamanla kendi klasik listenizi oluşturur, hangi yazarın size daha yakın olduğunu keşfedersiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Calvino, I. (1981), "Perché leggere i classici" (Klasikleri Neden Okumalı?) denemesi
- Nobel Prize, "The Nobel Prize in Literature 1982 – Gabriel García Márquez"
- Encyclopaedia Britannica, Cervantes, Defoe, Melville, Dostoyevski ve Saint-Exupéry maddeleri
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir