İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Bilimkurgu Edebiyatına Giriş: Frankenstein’dan Dune’a, Verne’den Le Guin’e

Bilimkurgu, “ya şöyle olsaydı?” sorusuyla geleceği, teknolojiyi ve insanı sorgulayan bir edebiyat türü. Türün doğuşu, altın çağı, distopyalar ve yeni başlayanlar için okuma listesi.

Bilimkurgu Edebiyatına Giriş: Frankenstein’dan Dune’a, Verne’den Le Guin’e

Bilimkurgu, bilim ve teknolojinin insan hayatını nasıl değiştirebileceğini hayal eden edebiyattır. Uzay yolculukları, robotlar ve zaman makineleri türün bilinen simgeleridir; ama iyi bilimkurgunun asıl konusu her zaman insandır: Teknoloji karşısında nasıl davrandığımız, toplumları nasıl kurduğumuz ve neyi kaybetmekten korktuğumuz.

Doğuşu

Pek çok edebiyat tarihçisi, Mary Shelley’nin 1818’de yayımlanan Frankenstein’ını ilk modern bilimkurgu romanı sayar: Bilimin sınırlarını zorlayan bir adam ve yarattığı varlığın trajedisi. 19. yüzyılda Fransız Jules Verne, Dünyanın Merkezine Yolculuk ve Denizler Altında Yirmi Bin Fersah gibi romanlarıyla bilimsel macerayı popülerleştirdi. İngiliz H. G. Wells ise Zaman Makinesi (1895) ve Dünyalar Savaşı (1898) ile türün temel temalarını belirledi. “Science fiction” adı, 1920’lerde ABD’de yayımlanan dergilerle yaygınlaştı.

Altın çağ

1940’lar ve 1950’lerde Isaac Asimov, Arthur C. Clarke ve Robert Heinlein gibi yazarlar türün altın çağını yarattı. Asimov’un robot öykülerinde ortaya koyduğu “Robot Yasaları” ve Vakıf serisi bugün de yapay zekâ ve tarih tartışmalarında anılır. Clarke, 1945’te yazdığı bir makalede iletişim uydularının yer sabit yörüngede kullanılabileceğini öngörmüştü.

Distopyalar: Geleceğin uyarıları

Bilimkurgunun önemli bir kolu, kötü giden gelecekleri anlatan distopyalardır. Yevgeni Zamyatin’in Biz’i, Aldous Huxley’nin Cesur Yeni Dünya’sı (1932), George Orwell’in 1984’ü (1949) ve Ray Bradbury’nin kitapların yakıldığı bir toplumu anlatan Fahrenheit 451’i (1953), gözetim, propaganda ve özgürlük üzerine bugün de güncel kalan sorular sorar.

Yeni dalgalar

1960’lardan itibaren Ursula K. Le Guin, Karanlığın Sol Eli ile toplumsal cinsiyet ve kültür üzerine düşündüren eserler verdi; Philip K. Dick gerçeklik ve kimliği sorguladı; Frank Herbert’in Dune’u (1965) ekoloji, din ve iktidarı devasa bir evrende işledi. 1980’lerde William Gibson’ın Neuromancer’ı “siberpunk” akımını başlattı. Bugün bilimkurgu dünyanın her yerinden yazarlarla zenginleşiyor; Çinli yazar Liu Cixin’in Üç Cisim Problemi 2015’te türün en prestijli ödülü olan Hugo’yu kazandı.

Yeni başlayanlar için okuma listesi

  • H. G. Wells, Zaman Makinesi — kısa ve klasik bir başlangıç
  • Isaac Asimov, Ben, Robot — birbirine bağlı robot öyküleri
  • Ray Bradbury, Fahrenheit 451 — kısa ve güçlü bir distopya
  • Ursula K. Le Guin, Mülksüzler — iki farklı toplum düzeni üzerine
  • Frank Herbert, Dune — destansı bir uzay romanı

Bilimkurgunun ödülleri: Hugo ve Nebula

Bilimkurgu edebiyatında iki ödül özellikle öne çıkar. Hugo Ödülleri ilk kez 1953'te verildi ve adını 1926'da ilk bilimkurgu dergisi kabul edilen Amazing Stories'i kuran Hugo Gernsback'ten alır. Hugo'yu, Dünya Bilimkurgu Kongresi (Worldcon) üyelerinin oyları belirler. Nebula Ödülleri ise yazarların kendi meslek örgütü SFWA tarafından 1966'dan beri verilir.

  • Dune: Frank Herbert'ın romanı ilk Nebula roman ödülünü kazandı ve Hugo'yu da aldı.
  • Karanlığın Sol Eli: Ursula K. Le Guin'in romanı hem Hugo hem Nebula ödülünü kazandı.
  • Okuma ipucu: Ödül listeleri, yeni başlayanlar için türün farklı dönemlerini tanımanın pratik bir yoludur.

Bilimkurgu ve gerçek bilim: Öngörüler ve ilham

Bilimkurgu geleceği "tahmin etmek" için yazılmaz; ama bazen gerçek bilime ilham verir. Arthur C. Clarke, Ekim 1945'te Wireless World dergisinde yayımlanan makalesinde, Dünya ile aynı hızda dönen bir yörüngeye yerleştirilecek üç uydunun tüm gezegene iletişim sağlayabileceğini anlattı. Bugün yerdurağan yörünge, onun onuruna "Clarke yörüngesi" diye de anılır.

Jules Verne'in 1865 tarihli Ay'a Yolculuk romanı da birçok roket öncüsünün gençlik okumaları arasında yer aldı. Öte yandan bilimkurgunun asıl gücü teknolojiden çok insan üzerine sorduğu sorulardadır: Bir buluş toplumu, özgürlüğü ve kimliği nasıl değiştirir? Türün kalıcı eserleri bu yüzden yazıldıkları dönemden çok sonra da okunur.

Sık sorulan sorular

Bilimkurgu ile fantastik edebiyat arasındaki fark nedir?

Bilimkurgu genellikle bilimsel olarak mümkün ya da akla yatkın görünen bir değişimden yola çıkar; fantastik edebiyat ise büyü ve doğaüstü olaylar gibi doğa yasalarının dışındaki öğelere dayanır. İki tür arasındaki sınır zaman zaman bulanıklaşır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Adam Roberts, The History of Science Fiction (2. baskı, 2016).
  2. The Encyclopedia of Science Fiction (SFE), çevrimiçi ansiklopedi.
  3. Hugo Ödülleri resmî sitesi.
  4. The Hugo Awards – History of the Hugo Awards
  5. SFWA – The Nebula Awards
  6. Arthur C. Clarke – Extra-Terrestrial Relays, Wireless World (Ekim 1945)
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir