Αυτό το άρθρο είναι το 9ο μέρος της σειράς «Πώς διαμόρφωσαν οι Τούρκοι την παγκόσμια ιστορία;».
Η μεγάλη δυτική εκστρατεία των Μογγόλων τον 13ο αιώνα επανασχεδίασε τον πολιτικό χάρτη της Ανατολικής Ευρώπης. Το κράτος που κυβερνούσαν οι χάνοι, απόγονοι του Τζότσι, του πρωτότοκου γιου του Τζένγκις Χαν —γνωστό ως «Χρυσή Ορδή» στις ρωσικές πηγές— έγινε σύντομα λιγότερο μογγολικό κράτος και περισσότερο τουρκικό-ταταρικό. Τα χανάτα που προέκυψαν από τη διάλυσή του, κυρίως το Χανάτο της Κριμαίας, παρέμειναν σημαντικές δυνάμεις στην Ανατολική Ευρώπη μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα.
Ο Μπατού Χαν και η ίδρυση της Χρυσής Ορδής
Μεταξύ 1236 και 1242, ο Μπατού Χαν, εγγονός του Τζένγκις Χαν, κατέκτησε τους Βούλγαρους του Βόλγα, τη στέπα των Κιπτσάκ και τα ρωσικά πριγκιπάτα· οι στρατιές του προέλασαν μέχρι την Πολωνία και την Ουγγαρία. Ο Μπατού ίδρυσε την πόλη Σαράι στον κάτω ρου του Βόλγα, η οποία έγινε σύντομα σημαντικός σταθμός στο εμπόριο που συνέδεε την Ανατολική Ευρώπη με την Κεντρική Ασία και την Κίνα.
Η άρχουσα τάξη της Χρυσής Ορδής ήταν μογγολικής καταγωγής, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού αποτελούνταν από Τούρκους Κιπτσάκ, Βούλγαρους του Βόλγα και άλλες τουρκικές ομάδες. Μέσα σε λίγες γενιές, οι κυβερνήτες υιοθέτησαν την τουρκική γλώσσα των Κιπτσάκ και η αλληλογραφία του κράτους άρχισε να γράφεται στα τουρκικά. Αυτός ο μετασχηματισμός είναι ένα από τα πιο ξεκάθαρα παραδείγματα του πώς οι Μογγόλοι αφομοιώθηκαν από τους τοπικούς πολιτισμούς στα εδάφη που κατέκτησαν.
Ο Μπερκέ Χαν και το Ισλάμ
Ο αδελφός του Μπατού, ο Μπερκέ Χαν (1257–1266), ήταν ένας από τους πρώτους Μογγόλους χάνους που ασπάστηκαν το Ισλάμ. Συγκρουόμενος με τους Μογγόλους Ιλχανίδες του Ιράν για τον Καύκασο, ο Μπερκέ συμμάχησε με τον Μαμελούκο Σουλτάνο Μπαϊμπάρς της Αιγύπτου, δημιουργώντας μια τουρκο-ισλαμική αλληλεγγύη που εκτεινόταν από τη στέπα των Κιπτσάκ έως την Αίγυπτο. Υπό τον Ουζμπέκ Χαν (1313–1341), το Ισλάμ έγινε η επίσημη θρησκεία της Χρυσής Ορδής και ιδρύθηκαν τζαμιά, μεντρεσέδες και σουφικά τεκέδες. Ο Ιμπν Μπατούτα επισκέφθηκε το στρατόπεδο του Ουζμπέκ Χαν και την πόλη Σαράι τη δεκαετία του 1330 και τους περιέγραψε με λεπτομέρεια.
Τα ρωσικά πριγκιπάτα και η άνοδος της Μόσχας
Η Χρυσή Ορδή δεν κυβερνούσε άμεσα τα ρωσικά πριγκιπάτα· οι πρίγκιπες λάμβαναν ένα έγγραφο εξουσιοδότησης που ονομαζόταν «γιαρλίκ» από τους χάνους και κατέβαλαν φόρο υποτέλειας. Η ρωσική ιστοριογραφία αποκαλεί αυτή την περίοδο «ταταρικό ζυγό». Με την πάροδο του χρόνου, οι χάνοι άφησαν τη συλλογή των φόρων στους πρίγκιπες της Μόσχας, γεγονός που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην άνοδο της Μόσχας έναντι άλλων ρωσικών πόλεων. Το 1380, ο πρίγκιπας Ντμίτρι της Μόσχας νίκησε τον εμίρη της Χρυσής Ορδής Μαμάι στο Κουλίκοβο, αλλά δύο χρόνια αργότερα ο Τοχταμίς Χαν έκαψε τη Μόσχα. Οι Ρώσοι σταμάτησαν οριστικά να πληρώνουν φόρο υποτέλειας μόνο μετά την αντιπαράθεση στον ποταμό Ούγκρα το 1480.
Ο Τιμούρ και η διάλυση
Ο Τοχταμίς επανένωσε τη Χρυσή Ορδή, αλλά ήρθε σε σύγκρουση με τον πρώην σύμμαχό του, τον Τιμούρ. Ο Τιμούρ νίκησε τον Τοχταμίς το 1391 και το 1395, και οι εμπορικές πόλεις, κυρίως το Σαράι, λεηλατήθηκαν. Η Χρυσή Ορδή δεν συνήλθε ποτέ από αυτό το πλήγμα και τον 15ο αιώνα εμφανίστηκαν τα χανάτα του Καζάν, της Κριμαίας, του Αστραχάν, της Σιβηρίας και του Κασίμ. Η «Μεγάλη Ορδή» που απέμεινε στο κέντρο διαλύθηκε το 1502 από τον Χαν της Κριμαίας, Μενγκλί Γκιράι.
Το Χανάτο της Κριμαίας
Ο Χατζή Γκιράι ίδρυσε ένα ανεξάρτητο χανάτο στην Κριμαία το 1441. Επειδή η δυναστεία των Γκιράι καταγόταν από τον Τζένγκις Χαν, θεωρούνταν μία από τις πιο έγκριτες δυναστείες της Ανατολικής Ευρώπης. Το 1475, οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κάφα (Κεφέ) από τους Γενουάτες και εγκαταστάθηκαν στη νότια ακτή της Κριμαίας· από τον Μενγκλί Γκιράι και μετά, οι χάνοι της Κριμαίας ήταν σύμμαχοι δεμένοι με τον Οθωμανό σουλτάνο, αλλά ελεύθεροι στις εσωτερικές τους υποθέσεις. Το κριμαϊκό ιππικό έπαιξε σημαντικό ρόλο στις οθωμανικές εκστρατείες στην Ευρώπη και το 1571 ο στρατός του Ντεβλέτ Γκιράι Χαν έβαλε φωτιά στη Μόσχα.
Το Παλάτι του Χαν (Χανσαράι) στην πρωτεύουσα Μπαχτσεσαράι, χτισμένο από τον 16ο αιώνα και μετά με τους κήπους του, την αίθουσα συμβουλίου, το τζαμί και τα σιντριβάνια, αποτελεί ένα κομψό παράδειγμα τουρκο-ισλαμικού παλατιού. Το περίφημο Σιντριβάνι των Δακρύων (Σελσεμπίλ) πέρασε επίσης στη ρωσική λογοτεχνία μέσω του ποιήματος του Πούσκιν το 1823, «Το σιντριβάνι του Μπαχτσεσαράι».
Το τέλος του χανάτου και οι Τάταροι της Κριμαίας
Η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774 διαχώρισε την Κριμαία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την κήρυξε «ανεξάρτητη», αλλά η Ρωσία προσάρτησε την Κριμαία το 1783. Τον επόμενο αιώνα, εκατοντάδες χιλιάδες Τάταροι της Κριμαίας μετανάστευσαν σε οθωμανικά εδάφη· σήμερα εκτιμάται ότι εκατομμύρια άνθρωποι στην Τουρκία έχουν κριμαϊκές ρίζες. Στις 18 Μαΐου 1944, η σοβιετική κυβέρνηση εκτόπισε ολόκληρο τον λαό των Τατάρων της Κριμαίας στην Κεντρική Ασία· πολλοί πέθαναν κατά τη διάρκεια του εκτοπισμού και τα χρόνια που ακολούθησαν. Οι Τάταροι της Κριμαίας μπόρεσαν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους από τα τέλη της δεκαετίας του 1980.
Η Κριμαία ήταν επίσης ένα από τα κέντρα του κινήματος εκσυγχρονισμού του τουρκικού κόσμου. Ο Ισμαήλ Γκασπραλί από το Μπαχτσεσαράι (1851–1914), με την εφημερίδα του Tercüman που ιδρύθηκε το 1883 και μια νέα μέθοδο διδασκαλίας που ονομάστηκε «usul-i jadid» (νέα μέθοδος), ηγήθηκε μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που έφτασε από τους μουσουλμάνους της Ρωσίας έως την Κεντρική Ασία. Το σύνθημά του «Ενότητα στη γλώσσα, τη σκέψη και την πράξη» εξακολουθεί να αναφέρεται συχνά στον τουρκικό κόσμο.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι οι Τάταροι και οι Μογγόλοι ο ίδιος λαός;
Όχι. «Τάταρος» ήταν αρχικά το όνομα μιας φυλής στη Μογγολία· οι Ευρωπαίοι και οι Ρώσοι το εφάρμοσαν ευρέως στους μογγολικούς στρατούς και στους τουρκικούς λαούς που κυβερνούσαν. Οι σημερινοί Τάταροι του Βόλγα (Καζάν) και οι Τάταροι της Κριμαίας είναι μουσουλμανικοί λαοί που μιλούν τουρκικές γλώσσες και κατάγονται σε μεγάλο βαθμό από τους Κιπτσάκ, τους Βούλγαρους και άλλες τουρκικές ομάδες.
Από πού προέρχεται το όνομα «Χρυσή Ορδή»;
Δεν ήταν το επίσημο όνομα του κράτους την εποχή εκείνη, αλλά έγινε κοινό σε μεταγενέστερες ρωσικές πηγές· πιστεύεται ότι προέρχεται από τη χρυσοποίκιλτη σκηνή του χαν. Στις δικές της πηγές, το κράτος αποκαλείται συχνότερα «Ουλούς του Τζότσι» ή «Ulugh Ulus» (Μεγάλο Κράτος).
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, «Altın Orda», «Kırım Hanlığı», «Gaspıralı İsmail Bey».
- Akdes Nimet Kurat, Turkic Peoples and States North of the Black Sea, 4th–18th Centuries (στα τουρκικά).
- Charles J. Halperin, Russia and the Golden Horde (1985).
- Brian Glyn Williams, The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation (2001).
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *