Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 9. bölümüdür.
13. yüzyılda Moğolların batıya yönelik büyük seferiyle Doğu Avrupa’nın siyasi haritası yeniden çizildi. Cengiz Han’ın büyük oğlu Cuci’nin soyundan gelen hanların yönettiği ve Rus kaynaklarında “Altın Orda” diye anılan devlet, kısa sürede Moğol olmaktan çok bir Türk-Tatar devletine dönüştü. Onun dağılmasından doğan hanlıklar, özellikle Kırım Hanlığı, 18. yüzyılın sonuna kadar Doğu Avrupa’nın önemli güçleri arasında kaldı.
Batu Han ve Altın Orda’nın kuruluşu
Cengiz Han’ın torunu Batu Han, 1236–1242 yılları arasında İdil Bulgarlarını, Kıpçak bozkırını ve Rus knezliklerini fethetti; orduları Polonya ve Macaristan’a kadar ilerledi. Batu, aşağı Volga kıyısında Saray şehrini kurdu. Bu şehir, kısa sürede Doğu Avrupa ile Orta Asya ve Çin arasındaki ticaretin önemli duraklarından biri oldu.
Altın Orda’nın yönetici sınıfı Moğol kökenliydi, ancak halkın büyük çoğunluğu Kıpçak Türkleri, İdil Bulgarları ve diğer Türk topluluklarından oluşuyordu. Birkaç kuşak içinde yöneticiler Kıpçak Türkçesini benimsedi; devletin yazışmaları Türkçe yapılır oldu. Bu dönüşüm, Moğolların fethettikleri ülkelerde nasıl yerel kültürlere karıştığının en açık örneklerinden biridir.
Berke Han ve İslam
Batu’nun kardeşi Berke Han (1257–1266), Müslüman olan ilk Moğol hanlarından biridir. İran’daki Moğol İlhanlıları ile Kafkasya üzerinden çatışan Berke, Mısır’daki Memlük Sultanı Baybars ile ittifak kurdu. Böylece Kıpçak bozkırından Mısır’a uzanan bir Türk-İslam dayanışması ortaya çıktı. Özbek Han (1313–1341) döneminde İslam, Altın Orda’nın resmî dini hâline geldi; camiler, medreseler ve zaviyeler kuruldu. İbn Battûta, 1330’larda Özbek Han’ın ordugâhını ve Saray şehrini ziyaret ederek ayrıntılı biçimde anlattı.
Rus knezlikleri ve Moskova’nın yükselişi
Altın Orda, Rus knezliklerini doğrudan yönetmedi; knezler hanlardan “yarlık” denen hükümdarlık beratı alır ve vergi öderdi. Rus tarih yazımında bu döneme “Tatar boyunduruğu” denir. Hanlar, vergi toplama işini zamanla Moskova knezlerine bıraktı; bu durum Moskova’nın diğer Rus şehirleri arasında öne çıkmasında önemli bir rol oynadı. 1380’de Moskova knezi Dmitri, Kulikovo’da Altın Orda emiri Mamay’ı yendi; ancak iki yıl sonra Toktamış Han Moskova’yı yaktı. Rusların vergi ödemeyi kesin olarak bırakması, 1480’deki Ugra Nehri karşılaşmasından sonra gerçekleşti.
Timur ve dağılma
Toktamış Han Altın Orda’yı yeniden birleştirdi, fakat eski müttefiki Timur ile çatışmaya girdi. Timur 1391’de ve 1395’te Toktamış’ı yendi; Saray başta olmak üzere ticaret şehirleri yağmalandı. Bu darbeden sonra Altın Orda toparlanamadı ve 15. yüzyılda Kazan, Kırım, Astrahan, Sibir ve Kasım hanlıkları ortaya çıktı. Merkezde kalan “Büyük Orda”ya 1502’de Kırım Hanı Mengli Giray son verdi.
Kırım Hanlığı
Hacı Giray, 1441’de Kırım’da bağımsız bir hanlık kurdu. Giray hanedanı, Cengiz soyundan geldiği için Doğu Avrupa’nın en itibarlı hanedanlarından biri sayıldı. 1475’te Osmanlı Devleti, Cenevizlilerin elindeki Kefe’yi alarak Kırım’ın güney kıyılarına yerleşti; Mengli Giray’dan itibaren Kırım hanları Osmanlı padişahına bağlı ama kendi iç işlerinde serbest müttefikler oldu. Kırım süvarileri, Osmanlı’nın Avrupa seferlerinde önemli görevler üstlendi. 1571’de Devlet Giray Han’ın ordusu Moskova’yı ateşe verdi.
Hanlığın başkenti Bahçesaray’daki Hansaray, 16. yüzyıldan itibaren inşa edilen bahçeleri, divan salonu, camisi ve çeşmeleriyle zarif bir Türk-İslam saray örneğidir. Sarayın ünlü Gözyaşı Çeşmesi (Selsebil), Rus şair Puşkin’in 1823’te yazdığı “Bahçesaray Çeşmesi” şiiriyle Rus edebiyatına da girdi.
Hanlığın sonu ve Kırım Tatarları
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Kırım’ı Osmanlı’dan ayırarak “bağımsız” ilan etti; ancak Rusya 1783’te Kırım’ı ilhak etti. Bunu izleyen yüzyılda yüz binlerce Kırım Tatarı Osmanlı topraklarına göç etti. Bugün Türkiye’de milyonlarca kişinin Kırım kökenli olduğu tahmin edilir. 18 Mayıs 1944’te Sovyet yönetimi, Kırım Tatar halkının tamamını Orta Asya’ya sürgün etti; sürgün sırasında ve sonrasındaki yıllarda çok sayıda insan hayatını kaybetti. Kırım Tatarları, 1980’lerin sonundan itibaren yurtlarına dönebildi.
Kırım, Türk dünyasının modernleşme hareketinin de merkezlerinden biri oldu. Bahçesaraylı İsmail Gaspıralı (1851–1914), 1883’te çıkardığı Tercüman gazetesi ve “usul-i cedit” adlı yeni öğretim yöntemiyle Rusya Müslümanlarından Orta Asya’ya kadar geniş bir alanda eğitim reformuna öncülük etti. Onun “Dilde, fikirde, işte birlik” sözü, Türk dünyasında hâlâ sıkça anılır.
Sık sorulan sorular
Tatarlar ile Moğollar aynı halk mı?
Hayır. “Tatar” adı başlangıçta Moğolistan’daki bir boyun adıydı; Avrupalılar ve Ruslar bu adı Moğol ordularına ve onların yönettiği Türk halklarına genel olarak verdi. Bugünkü Volga (Kazan) Tatarları ve Kırım Tatarları, Türk dilleri konuşan ve büyük ölçüde Kıpçak, Bulgar ve diğer Türk topluluklarından gelen Müslüman halklardır.
“Altın Orda” adı nereden geliyor?
Bu ad, devletin kendi döneminde kullandığı resmî ad değildir; daha sonraki Rus kaynaklarında yaygınlaşmıştır. Hanın altınla süslü otağından geldiği düşünülür. Devlet kendi kaynaklarında daha çok “Cuci Ulusu” ya da “Ulug Ulus” (Büyük Devlet) olarak anılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Altın Orda”, “Kırım Hanlığı”, “Gaspıralı İsmail Bey”.
- Akdes Nimet Kurat, IV–XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri.
- Charles J. Halperin, Russia and the Golden Horde (1985).
- Brian Glyn Williams, The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation (2001).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir