Abu Ja‘far Abdallah al-Mansur là anh trai của caliph Abbasid đầu tiên, al-Saffah, và kế vị ông vào năm 754. Sớm trong triều đại, ông đã dập tắt cuộc nổi loạn của chú mình Abdallah ibn Ali.
Tập trung quyền lực
Abu Muslim, lãnh đạo cuộc cách mạng Abbasid, nắm quyền lực lớn ở Khurasan. Al-Mansur coi ông là đối thủ nguy hiểm và cho xử tử năm 755. Sau đó ông dập tắt cuộc nổi loạn năm 762 của các hậu duệ Ali, củng cố quyền uy của chế độ caliph.
Việc thành lập Baghdad
Để làm thủ đô mới, al-Mansur chọn một vị trí trên sông Tigris nơi các tuyến đường thương mại gặp nhau. Việc xây dựng bắt đầu năm 762 cho một thành phố tên Madinat al-Salam (Thành phố Hòa Bình), nổi tiếng với kế hoạch tròn được vây bởi tường thành, với cung điện và nhà thờ chính ở trung tâm. Baghdad sớm trở thành một trong những thành phố lớn nhất thế giới.
Chính quyền và cái chết
Được biết đến với lối sống tiết kiệm, al-Mansur củng cố kho bạc và phát triển chế độ thị trưởng (vizierate), dịch vụ bưu chính (barid) và các cơ quan nhà nước. Ông qua đời năm 775 gần Mecca trên đường đi hành hương và được con trai mình al-Mahdi kế vị.
Kế hoạch Thành phố Tròn
Theo các tư liệu, al-Mansur đã nhờ các nhà chiêm tinh thời đó chọn một ngày tốt để đặt nền móng cho Baghdad; việc xây dựng bắt đầu vào mùa hè năm 762. Vòng tường thành kép của thành phố có bốn cổng: cổng Kufa, cổng Basra, cổng Khurasan và cổng Syria. Mỗi cổng đánh dấu khởi đầu của con đường dẫn đến vùng đất mang tên của nó. Ở trung tâm đứng cung điện của caliph với nhà thờ thứ Sáu bên cạnh; ngói xanh (al-Qubba al-Khadra) trên mái cung điện là điểm mốc nhìn thấy được từ xa. Khi thành phố phát triển nhanh chóng, các chợ được dời ra ngoài tường thành đến khu Karkh.
Quan hệ của ông với các học giả
Triều đại của al-Mansur là lúc mối quan hệ giữa các học giả tôn giáo và chính quyền bắt đầu hình thành. Theo một truyền thống được ghi chép rộng rãi, Abu Hanifa, người sáng lập phái Hanafi, từ chối chức quan án do caliph đề nghị và chết trong tù ở Baghdad năm 767. Tương tự, người ta kể rằng Imam Malik đã từ chối đề nghị làm tác phẩm "al-Muwatta" của ông thành nguồn pháp luật duy nhất cho cả vương quốc. Những truyền thống này cho thấy tầm quan trọng mà các học giả sơ khai đặt vào việc giữ độc lập trước quyền lực chính trị.
Các bước đầu của phong trào dịch thuật và al-Andalus
Các bước đầu của phong trào dịch thuật, sau này đạt đỉnh cao tại Baghdad với Viện Trí tuệ (House of Wisdom), đã được thực hiện dưới thời al-Mansur. Tại triều đình của ông, tác phẩm thiên văn học Ấn Độ gọi là "Sindhind" đã được dịch sang tiếng Ả Rập và trở thành một trong những nền tảng của tính toán thiên văn trong thế giới Hồi giáo. Trong khi đó Abd al-Rahman, một người sống sót của gia đình Umayyad, đã thành lập một vương quốc độc lập tại Córdoba năm 756, và al-Andalus vẫn nằm ngoài sự thống trị của Abbasid. Theo truyền thống, al-Mansur tuy nhiên vẫn nói về đối thủ Abd al-Rahman với lời khen ngợi là "con chim ưng của Quraysh".
Vấn đề kế vị và các thành phố mới
Trước khi qua đời, al-Saffah đã chỉ định cháu trai Isa ibn Musa làm người kế vị sau anh trai mình al-Mansur. Tuy nhiên al-Mansur muốn truyền vị cho con trai mình, và khoảng năm 764 ông đã thuyết phục Isa chấp nhận nhường chỗ cho con trai mình Muhammad al-Mahdi. Quyết định này củng cố khuôn mẫu caliph truyền vị từ cha sang con. Al-Mansur cũng đã cho xây dựng các thành phố khác ngoài Baghdad: năm 772 bắt đầu xây thành phố al-Rafiqa trên sông Euphrates gần Raqqa; một phần tường thành vẫn còn đứng đến ngày nay. Cho con trai al-Mahdi, khu Rusafa được thành lập trên bờ đông sông Tigris, và Baghdad trở thành một thành phố trải dài trên cả hai bờ.
Sự tiết kiệm của ông và kho bạc để lại
Các tư liệu mô tả al-Mansur là một vị vua cực kỳ cẩn trọng với tiền bạc; vì lý do này, người ta kể rằng ông được biệt danh "Abu'l-Dawaniq" (cha của những đồng tiền nhỏ). Người ta nói rằng ông để lại một kho bạc đầy ắp khi qua đời, điều đã làm cho triều đại hào phóng của con trai al-Mahdi trở nên khả thi.
Các câu hỏi thường gặp
Thành phố tròn của Baghdad còn tồn tại không? Không; không còn di tích nào của nó tồn tại, và kiến thức của chúng ta đến từ các tư liệu viết.
Nguồn và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mansûr” và “Bağdat”.
- Hugh Kennedy, When Baghdad Ruled the Muslim World.
- Encyclopaedia Britannica, “al-Mansur”.
- Jacob Lassner – The Topography of Baghdad in the Early Middle Ages (Wayne State University Press, 1970)
- Dimitri Gutas – Greek Thought, Arabic Culture (Routledge, 1998)
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *