Mehmed Bey là con trai của Karaman Bey, người sáng lập lãnh chúa Karamanid, và kế vị cha mình. Lúc đó, Sultanat Seljuk Rum bị kiểm soát bởi người Mông Cổ và các vị tể tướng mà họ ủng hộ, trên hết là Pervane Mu‘in al-Din Suleyman.
Việc chiếm Konya
Năm 1277, chiến dịch Anatolia của Sultan Mamluk Baybars và chiến thắng của ông tại Elbistan đã làm rung chuyển sự kiểm soát của người Mông Cổ. Mehmed Bey ủng hộ Ghiyath al-Din Siyavush, người tự xưng là hoàng tử Seljuk và được các tư liệu nhắc đến với biệt danh "Jimri". Tháng 5 năm 1277, họ tiến vào Konya và Jimri được đặt lên ngai vàng Seljuk, với Mehmed Bey làm tể tướng của ông.
Sắc lệnh tiếng Thổ Nhĩ Kỳ
Theo truyền thống, Mehmed Bey ban hành một sắc lệnh tại Konya tuyên bố rằng "từ ngày nay, không được dùng ngôn ngữ nào ngoài tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trong hội đồng, hội đường, triều đình, hội nghị hay quảng trường công cộng". Sắc lệnh này được xem là biểu tượng của sự trỗi dậy của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ tại Anatolia, nơi tiếng Ba Tư đã thống trị văn bản chính thức cho đến lúc đó. Các nhà sử học có quan điểm khác nhau về văn bản chính xác và chi tiết của sắc lệnh. Mỗi tháng 5, các sự kiện "Ngày Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ" được tổ chức tại Karaman.
Cái chết
Quân Mông Cổ và Seljuk sớm phản công, và Mehmed Bey bị giết khi chiến đấu chống lại họ năm 1277, cùng với hai người anh em của ông. Jimri bị bắt và giết năm sau đó.
Nguồn gốc của sắc lệnh và các khía cạnh tranh cãi
Điều làm Karamanoğlu Mehmed Bey nổi tiếng trong lịch sử là sắc lệnh của ông, có nghĩa xấp xỉ: "Từ hôm nay về sau, không được dùng ngôn ngữ nào ngoài tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trong divan, tại triều đình, trong điện tiếp kiến, trong hội nghị và trên quảng trường công cộng." Sắc lệnh này xuất hiện trong tác phẩm Karamannâme của Şikârî, viết vào thế kỷ 16, và trong một số tư liệu sau này. Vì bản gốc không có sẵn, các nhà sử học thận trọng về việc văn bản có được viết dưới dạng này vào thời Mehmed Bey hay không. Một số nhà nghiên cứu coi tài liệu này là một sự miêu tả mà sau này phản ánh tầm quan trọng mà Karamanid dành cho tiếng Thổ Nhĩ Kỳ.
Dù vậy, thông điệp của sắc lệnh quan trọng đối với lịch sử ngôn ngữ Anatolia. Tại triều đình Seljuk Anatolia, thư từ chính thức và văn học chủ yếu dùng tiếng Ba Tư, trong khi tiếng Ả Rập chiếm ưu thế trong các văn bản tôn giáo và học thuật. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ vẫn là ngôn ngữ nói của người dân và các cộng đồng du mục. Từ thời kỳ Karamanid trở đi, sự gia tăng các tác phẩm viết bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và việc các học giả lớn lên quanh Konya và Karaman soạn thảo bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là đáng chú ý trong bối cảnh này. Do đó, sắc lệnh được nhớ đến như một biểu tượng trong việc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trở thành ngôn ngữ chính thức và văn học, độc lập với thực tế lịch sử.
Cách tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trở thành ngôn ngữ viết tại Anatolia
Đã có các tác phẩm bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ tại Anatolia ngay trước Karamanoğlu Mehmed Bey. Nhà thơ huyền bí Yunus Emre, sống vào giữa thế kỷ 13, tiếp cận khán giả rộng lớn với những bài thơ soạn bằng ngôn ngữ của người dân. Sultan Veled, con trai của Rumi, viết một số câu đối tiếng Thổ Nhĩ Kỳ bên cạnh các tác phẩm tiếng Ba Tư của mình. Những ví dụ này đã cho thấy tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có thể là ngôn ngữ văn học, nhưng việc thiết lập tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trong hành chính nhà nước đến sau đó và diễn ra dần dần.
Sự thống trị của người Mông Cổ và sự suy yếu của quyền lực trung ương Seljuk đã cho phép các beylik Anatolia nổi lên. Các beylik này có xu hướng ủng hộ ngôn ngữ và văn hóa địa phương tại triều đình của mình. Trong thế kỷ 14, số lượng tác phẩm gốc và bản dịch tiếng Thổ Nhĩ Kỳ tăng lên trong các vòng tròn của Germiyan, Aydın, Saruhan và Ottoman. Karamanid cũng là một đòn bẩy quan trọng trong phong trào này. Do đó, sắc lệnh của Mehmed Bey nên được đọc không phải là sự kiện của một ngày cụ thể nào đó mà như một biểu tượng của quá trình dài mà tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trở nên mạnh mẽ hơn như một ngôn ngữ viết tại Anatolia.
Bối cảnh chính trị của các sự kiện Konya và sự tiếp diễn của Karamanid
Để hiểu các sự kiện Konya năm 1277, người ta phải nhìn vào bức tranh chính trị thời bấy giờ. Sau thất bại tại Köse Dağ năm 1243, nhà nước Seljuk Anatolia đã trở thành thuộc địa của nhà Ilkhanid Mông Cổ. Pervane Mu‘in al-Din Süleyman, người thực tế điều hành công việc của nhà nước, cố gắng duy trì cân bằng giữa người Mông Cổ và các thế lực địa phương. Việc Sultan Mamluk Baybars tiến vào Anatolia năm 1277 và đánh bại người Mông Cổ tại Elbistan đã phá vỡ cân bằng này và khiến các nhóm Turkmen tại Anatolia chuyển động. Karamanid cũng tận dụng cơ hội này và tiến về Konya.
Thành công của Mehmed Bey không kéo dài: quân Seljuk có hậu thuẫn của người Mông Cổ đã giành lại Konya trong thời gian ngắn, và Mehmed Bey bị giết trong chiến đấu. Tuy nhiên, Karamanid không biến mất. Những người anh em và con trai của Mehmed Bey tiếp tục lãnh chúa; trong các thế kỷ sau, Karamanid trở thành một beylik mạnh tập trung tại Konya và Karaman và là một trong những đối thủ chính của Ottoman tại Anatolia. Lãnh chúa này gia nhập nhà nước Ottoman vào nửa sau thế kỷ 15. Ngày nay, các sự kiện Lễ hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ được tổ chức mỗi tháng 5 tại Karaman vẫn giữ gìn ký ức về Mehmed Bey.
Căn cứ địa lý của Karamanid và cao nguyên Taurus
Sức mạnh của Karamanid hình thành sâu trong dãy núi Taurus và trong vùng chuyển tiếp giữa Anatolia Trung tâm và bờ biển Địa Trung Hải. Trung tâm sớm của beylik nằm quanh Ermenek; những năm sau Karaman (Laranda) và Konya tăng thêm quan trọng. Đặc điểm núi non của khu vực mang lại lợi thế phòng thủ cho beylik trong khi cung cấp một nền kinh tế dựa trên chăn nuôi và cỏ đồng trên cao. Diễn biến di cư theo mùa của các bộ lạc Turkmen là một yếu tố quan trọng nuôi dưỡng sức mạnh quân sự của beylik.
Các nguồn sử đưa ra những lời kể khác nhau về nguồn gốc của beylik; một số truyền thống truy nguyên nó đến các nhóm Turkmen sống ở Taurus. Mặc dù danh tính và dòng dõi của Karaman Bey còn tranh luận, nhưng người ta chấp nhận rằng ông và các con trai đã tận dụng sự suy yếu của nhà nước Seljuk. Địa lý núi non đã cho Karamanid sự bền bỉ lâu dài; Ottoman do đó chỉ có thể xóa bỏ beylik này sau nhiều thế kỷ, sau những cuộc đấu tranh kéo dài.
Ngày nay chúng ta nhớ Mehmed Bey như thế nào?
Tên Karamanoğlu Mehmed Bey ngày nay sống sót chủ yếu trong các hoạt động tưởng niệm liên quan đến tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Các nghi thức Lễ hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ diễn ra mỗi tháng 5 tại Karaman được kỷ niệm bằng các bài phát biểu đề cập đến sắc lệnh và các hoạt động văn hóa. Các tác phẩm thời kỳ Karamanid trong thành phố, đặc biệt là Madrasa Hatuniye và các công trình lân cận, cho du khách thấy di sản kiến trúc của beylik. Các lâu đài và lăng mộ quanh Ermenek và Mut hoàn thiện bối cảnh lịch sử của khu vực.
Độc lập với các tranh luận học thuật về tính chính xác lịch sử của sắc lệnh, truyền thống tưởng niệm này đã trở thành biểu tượng của việc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ giành được giá trị như một ngôn ngữ công cộng. Nhiệm vụ của người đọc là chấp nhận ý nghĩa biểu tượng này đồng thời cũng biết giới hạn của các tư liệu, tức là phân biệt điều gì là lời kể nói và điều gì là văn kiện nói. Trong viết sử, thái độ này là cách chắc chắn nhất để giữ gìn cả sự tôn trọng quá khứ và sự trung thực học thuật cùng lúc.
Nguồn và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Mehmed Bey, Karamanoğlu" và "Karamanoğulları".
- Karim al-Din Mahmud Aqsara’i, Musamarat al-akhbar.
- Hiệp hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ (TDK), các tuyên bố về Ngày Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ.
- Şikârî – Karamannâme
- Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – mục "Karamanoğulları"
- Encyclopaedia Britannica – Karamanids
- Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – mục "Karamanoğulları"
- Şikârî – Karamannâme
- Encyclopaedia Britannica – Karamanids
- Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – mục "Karamanoğulları"
- Hành chính tỉnh Karaman – Lễ hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *