İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Şahruh: Timur’un Mirasını Herat’ta Bir Kültür Merkezine Dönüştüren Hükümdar

Şahruh, Timur’un en küçük oğludur ve babasının ölümünden sonraki taht kavgalarını kazanarak 1405–1447 yılları arasında Timurlu Devleti’ni yönetti. Başkenti Herat’a taşıdı; barışçı politikası ve sanat ile bilimi desteklemesiyle “Timurlu Rönesansı”nın başlatıcısı sayılır.

Şahruh: Timur’un Mirasını Herat’ta Bir Kültür Merkezine Dönüştüren Hükümdar
Görsel: 1435-1436 artist / Wikimedia Commons (Public domain)

Şahruh, Timur’un dört oğlunun en küçüğüdür. Babası onu Horasan’ın yönetimine getirmişti. Timur’un 1405’teki ölümünden sonra torunları ve oğulları arasında taht mücadelesi başladı; Şahruh 1409’da Semerkant’ı da alarak devletin başına geçti ve oğlu Uluğ Bey’i Semerkant’a vali olarak atadı.

Yönetimi

Şahruh, babasının aksine uzun fetih seferleri yerine devleti korumaya ve imar etmeye yöneldi. Batıda güçlenen Karakoyunlulara karşı seferler düzenledi; Çin’deki Ming Hanedanı ve Osmanlılarla diplomatik ilişkiler kurdu. İslami kurallara bağlılığıyla tanınır.

Herat ve kültür

Şahruh başkenti Herat’a taşıdı. Eşi Gevherşad Hatun, Herat’ta ve Meşhed’de kendi adıyla anılan görkemli cami ve medreseler yaptırdı. Şahruh’un oğlu Baysungur’un kurduğu kütüphane-atölye, minyatür ve kitap sanatında yeni bir dönem başlattı. Tarihçi Hâfız-ı Ebrû bu dönemin önemli kaynaklarını yazdı.

Ölümü

Şahruh 1447’de bir isyanı bastırmak için çıktığı seferde Rey yakınlarında öldü. Yerine oğlu Uluğ Bey geçti; ancak kısa sürede yeniden taht kavgaları başladı.

Çin'e ve Hindistan'a giden elçilikler

Şahruh dönemi, Timurluların dış dünyayla en yoğun diplomatik ilişki kurduğu dönemlerden biridir. Babası Timur ölmeden önce Çin'e sefere hazırlanıyordu; Şahruh ise Ming Hanedanı ile barışçı ilişkiyi seçti ve iki saray arasında elçiler gidip geldi.

  • Pekin elçiliği (1419–1422): Herat'tan yola çıkan büyük bir heyet, 1420 sonunda Ming imparatoru Yongle'nin sarayına ulaştı ve 1422'de geri döndü. Heyette bulunan nakkaş Gıyâseddin'in tuttuğu günlük, Çin'deki törenleri, yolları ve şehirleri anlatan değerli bir tanıklıktır; metin Hâfız-ı Ebrû'nun eserine de alınmıştır.
  • Hindistan elçiliği (1442–1444): Tarihçi Abdürrezzak Semerkandî, Şahruh'un elçisi olarak deniz yoluyla Hindistan'ın güneybatı kıyısındaki Kalikut'a ve Vicayanagar krallığına gitti. Anlattıkları, bölgenin o dönemki ticaret hayatına dair önemli bir kaynaktır.

Karakoyunlularla mücadele

Batıda, Azerbaycan ve Irak'ta güçlenen Karakoyunlular Şahruh'un en büyük askerî sorunu oldu. Şahruh bu bölgeye üç büyük sefer düzenledi: 1420–1421, 1429 ve 1434–1435. Seferlerin ilkine çıkarken Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf öldü; Şahruh oğullarını yenerek Tebriz'e girdi. Ancak Timurlu ordusu bölgeden çekildikçe Karakoyunlular yeniden güç topladı.

Şahruh bu yüzden bölgeyi doğrudan yönetmek yerine Karakoyunlu beylerinden kendisine bağlılık bildirenleri vali olarak tanıma yolunu seçti. Bu yaklaşım kısa vadede barış sağladı; ama ölümünden sonra Karakoyunlular Timurlu topraklarına doğru ilerleyecek kadar güçlendi. Şahruh döneminin uzun barışı, Herat'taki kültür hayatının gelişmesine de zemin hazırladı.

Şahruh'un sarayında tarih yazımı da devlet desteği gördü. Hâfız-ı Ebrû, hükümdarın isteğiyle hem genel bir dünya tarihi hem de coğrafya eserleri hazırladı. Oğlu Uluğ Bey ise Semerkant'ta kurduğu rasathane ve hazırlattığı yıldız cetveliyle, babasının döneminde başlayan bilim ve sanat hamlesinin en parlak temsilcisi oldu.

Şahruh'tan sonra Timurlu dünyası

Şahruh'un 1447'deki ölümünden sonra Timurlu toprakları hızla bölündü. Semerkant'ta tahta geçen Uluğ Bey, 1449'da kendi oğlu Abdüllatif'in emriyle öldürüldü; bilim insanı hükümdarın bu sonu, Timurlu tarihinin en acı olaylarından biri sayılır.

Siyasi parçalanmaya rağmen Şahruh'un Herat'ta başlattığı kültür hayatı sürdü. 1469'dan 1506'ya kadar Herat'ı yöneten Hüseyin Baykara döneminde şehir yeniden parladı: Çağatay Türkçesinin büyük şairi Ali Şîr Nevâî vezir olarak hem edebiyatı hem de yapı faaliyetlerini destekledi, minyatür ustası Bihzâd ise Herat resim okulunun zirvesini temsil etti. Bu birikim, daha sonra Safevî ve Babür saraylarına taşındı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Şâhruh” maddesi.
  2. Hâfız-ı Ebrû, Zübdetü’t-Tevârîh.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Shāh Rokh” maddesi.
  4. Beatrice Forbes Manz – Power, Politics and Religion in Timurid Iran (Cambridge University Press, 2007)
  5. Gıyâseddin Nakkaş – Çin seyahatnamesi (Hâfız-ı Ebrû, Zübdetü't-Tevârîh içinde)
  6. Abdürrezzak Semerkandî – Matla‘u's-Sa‘deyn
  7. Beatrice Forbes Manz – Power, Politics and Religion in Timurid Iran (Cambridge University Press, 2007)
  8. Encyclopaedia Iranica – "Herat iii. History, Medieval Period" maddesi

Merak edilenler

Şahruh kimdir? Şahruh, Timur’un en küçük oğludur ve babasının ölümünden sonraki taht kavgalarını kazanarak 1405–1447 yılları arasında Timurlu Devleti’ni yönetti.

Şahruh ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1377, Semerkant.

Şahruh ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1405 – 1447.

Şahruh ne zaman öldü? Ölüm: 1447, Rey yakınları.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir