Timur, bugünkü Özbekistan’da Keş (Şehrisebz) yakınlarında Türkleşmiş Moğol kökenli Barlas boyunda doğdu. Gençliğinde aldığı yaralar nedeniyle sağ bacağı ve kolu sakat kaldı; bu yüzden Farsça kaynaklarda “Timur-i Leng” (aksak Timur) diye anılır.
İktidara yükselişi
Çağatay Hanlığı’nın parçalandığı dönemde önce Emir Hüseyin ile ittifak yaptı, sonra onu saf dışı bırakarak 1370’te Belh’te hükümdarlığını ilan etti. Cengiz soyundan olmadığı için “han” unvanını kullanmadı; Cengiz soyundan bir prensesle evlenerek Gürgân (damat) unvanını aldı.
Seferleri
İran ve Irak’ı ele geçirdi, eski müttefiki Altın Orda hanı Toktamış’ı 1391 ve 1395’te yendi. 1398’de Delhi’yi aldı, 1400–1401’de Halep, Şam ve Bağdat’ı ele geçirdi. 28 Temmuz 1402’deki Ankara Savaşı’nda Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’i yenip esir aldı; bu yenilgi Osmanlı’da Fetret Devri’ni başlattı.
Semerkant
Timur, seferlerden getirdiği ustalarla Semerkant’ı imar etti. Bibi Hanım Camii ve kendi türbesi Gur-i Emir bu dönemin ünlü eserleridir.
Ölümü
Çin’e sefer için yola çıkan Timur, Şubat 1405’te Otrar’da hastalanarak öldü ve Semerkant’taki Gur-i Emir’e defnedildi. Ölümünden sonra oğulları ve torunları arasında taht mücadelesi başladı; oğlu Şahruh devleti yeniden toparladı.
Kukla hanlar ve meşruiyet
Cengiz soyundan gelmeyen Timur, Moğol geleneğinde "han" olamayacağını biliyordu. Bu yüzden tahta Cengiz soyundan kukla hanlar oturttu: önce Soyurgatmış Han, onun ölümünden sonra oğlu Sultan Mahmud Han. Fermanlar ve sikkeler bu hanların adını taşıyordu; gerçek güç ise "Emir" unvanlı Timur'daydı. Timur ayrıca seferlerini İslam adına yapılmış savaşlar olarak sundu, din âlimlerini ve sufileri himaye etti. Moğol meşruiyetini ve İslami meşruiyeti bir arada kullanması, ondan sonraki Timurlu hükümdarlarının da başvurduğu bir yöntem oldu.
Avrupa ile temas: Clavijo elçiliği
Ankara Savaşı'ndan sonra Avrupa saraylarının Timur'a ilgisi arttı. Kastilya Kralı III. Enrique'nin gönderdiği elçi Ruy González de Clavijo, 1404 sonbaharında Semerkant'a ulaştı. Clavijo'nun seyahatnamesi, Timur'un sarayını, şehirdeki yapı faaliyetlerini, bahçeleri ve büyük şölenleri görgü tanığı olarak anlatan en değerli kaynaklardandır. Elçi, Bibi Hanım Camii'nin hâlâ inşa halindeyken görüldüğünü de aktarır. Timur ayrıca Fransa Kralı VI. Charles ile mektuplaştı.
Gur-i Emir ve Timurlu mirası
Timur, torunu Muhammed Sultan için yaptırılan Gur-i Emir türbesine defnedildi. Haziran 1941'de Sovyet bilim insanları türbedeki mezarı açtı; antropolog Mihail Gerasimov'un incelemesi, kaynaklarda anlatılan sağ bacak ve kol sakatlığını doğruladı ve kafatasından yüz canlandırması yapıldı. Timur'un kurduğu devlet ölümünden sonra parçalandı ama oğlu Şahruh ve torunu Uluğ Bey döneminde Semerkant ve Herat, sanat ve bilimde "Timurlu Rönesansı" diye anılan parlak bir dönem yaşadı. Gur-i Emir de bugün UNESCO'nun "Semerkant – Kültürlerin Kavşağı" alanı içindedir.
Timur'u anlatan kaynaklar
Timur hakkında bildiklerimizin önemli bir kısmı onun sarayında ya da ona yakın çevrelerde yazılmış Farsça tarihlerden gelir; Nizâmeddin Şâmî'nin ve Şerefeddin Ali Yezdî'nin Zafernâme'leri bunların başındadır. Bu eserler hükümdarı övmek amacı taşır. Buna karşılık Şamlı tarihçi İbn Arabşah, Timur'un seferlerinin acılarını anlatan sert bir eleştiri kaleme aldı. İbn Haldun ise 1401'de Şam kuşatması sırasında Timur'la bizzat görüştü ve bu görüşmeyi kaydetti. Tarihçiler, bu farklı bakışları karşılaştırarak daha dengeli bir tablo kurmaya çalışır.
Sık sorulan sorular
Timur neden han değil emir unvanını kullandı? Bozkır geleneğinde han unvanı Cengiz soyuna ait sayıldığı için.
Kaynaklar ve ileri okuma
- İbn Arabşah, Acâibü’l-makdûr fî nevâibi Tîmûr.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Timur” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Timur” maddesi.
- Beatrice Forbes Manz – The Rise and Rule of Tamerlane (Cambridge University Press, 1989)
- Ruy González de Clavijo – Embassy to Tamerlane 1403–1406 (İng. çev. Guy Le Strange, Routledge, 1928)
- UNESCO Dünya Mirası – "Samarkand – Crossroad of Cultures" (2001)
- Walter J. Fischel – Ibn Khaldūn and Tamerlane: Their Historic Meeting in Damascus, 1401 A.D. (University of California Press, 1952)
Merak edilenler
Timur kimdir? Timur, 1370’ten 1405’teki ölümüne kadar Semerkant merkezli Timurlu Devleti’ni yönetti.
Timur ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1336, Keş (Şehrisebz) yakınları.
Timur ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1370 – 1405.
Timur ne zaman öldü? Ölüm: Şubat 1405, Otrar.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir