Uluğ Bey (1394–1449), Timur'un torunu ve Semerkant'ın hükümdarıydı. Ancak tarih onu fetihlerinden çok bilime adanmış hayatıyla hatırlar. Semerkant'ı dönemin en parlak bilim merkezlerinden birine dönüştüren Uluğ Bey, kendisi de bizzat gözlem yapan ve hesap tutan usta bir astronom ve matematikçiydi.
Bir bilim şehri olarak Semerkant
Uluğ Bey 1417–1420 yılları arasında Semerkant'ın ünlü Registan Meydanı'nda, bugün de ayakta olan medresesini yaptırdı. Burada astronomi, matematik ve felsefe okutuldu; dönemin en yetenekli bilginleri Semerkant'ta toplandı. 1420'li yıllarda ise şehrin dışındaki bir tepeye görkemli rasathanesini kurdu.
Dev bir gözlem aleti
Rasathanenin kalbi, toprağa gömülü dev bir meridyen yayıydı. Yaklaşık 40 metre yarıçaplı bu yay, güneşin ve yıldızların gökyüzündeki konumlarını o güne kadar görülmemiş bir hassasiyetle ölçmeyi sağlıyordu. Aletin büyüklüğü, ölçümlerdeki küçük hataları en aza indiriyordu. Rasathanenin kalıntıları 1908'de yapılan kazılarda bulundu; yayın yeraltındaki bölümü bugün de ziyaret edilebilir.
Zîc-i Uluğ Bey: yüzyıllar boyu başvuru kaynağı
- Yıldız kataloğu: Uluğ Bey ve ekibinin hazırladığı tablolarda bin'i aşkın yıldızın konumu yer alır. Bu katalog, antik çağdan sonra yeni gözlemlere dayanılarak hazırlanan en kapsamlı yıldız kataloglarından biridir.
- Yılın uzunluğu: Yıldız yılını, modern değere bir dakikadan az bir farkla hesapladı.
- Trigonometri: Sinüs ve tanjant tablolarını çok basamaklı ve son derece hassas biçimde hesapladı.
- Avrupa'ya etki: Eser 17. yüzyılda Oxford'da Latinceye çevrildi ve Avrupalı astronomların ilgisini çekti.
Ali Kuşçu ile İstanbul'a uzanan miras
Uluğ Bey'in en parlak öğrencilerinden Ali Kuşçu, hocasının ölümünden sonra yıllar içinde İstanbul'a geldi ve Fatih Sultan Mehmed döneminde Ayasofya Medresesi'nde ders verdi. Böylece Semerkant'ın bilim mirası Osmanlı medreselerine taşındı.
Gökyüzündeki adı
Uluğ Bey'in bilime katkıları uluslararası alanda da tanınır: Ay'daki bir kratere ve bir küçük gezegene onun adı verilmiştir.
Hükümdar bir bilim insanının hayatı
Uluğ Bey'in asıl adı Muhammed Taragay'dır; 1394'te doğdu ve Timur'un torunu, Şâhruh'un oğluydu. Babası onu henüz gençken Semerkant'ın yöneticisi yaptı; Uluğ Bey yaklaşık kırk yıl boyunca bu şehri bir bilim ve sanat merkezine dönüştürdü.
- Medrese: Semerkant'ın Registan Meydanı'ndaki Uluğ Bey Medresesi 1417–1420 yıllarında yapıldı; burada matematik ve astronomi de okutuldu.
- Rasathane: Şehrin dışındaki tepede kurulan rasathane 1420'lerde inşa edildi ve gözlemler uzun yıllar sürdü.
- Trajik son: Uluğ Bey, babası Şâhruh'un 1447'deki ölümünün ardından tahta geçti; ancak 1449'da oğlu Abdüllatif ile girdiği taht mücadelesini kaybetti ve öldürüldü.
Ölümünden sonra rasathane bakımsız kaldı ve zamanla yıkıldı. Kalıntıları ancak 1908'de arkeolog Vasiliy Vyatkin tarafından yeniden bulundu.
Rasathaneyi bugün ziyaret etmek
Semerkant bugün Özbekistan'dadır ve “Semerkant – Kültürlerin Kavşağı” adıyla 2001'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Rasathane kalıntıları şehir merkezine yakın Kûhek tepesinde yer alır ve ziyaretçilere açıktır.
Ziyaretçiler, dev mermer yayın toprağa gömülü kalan alt bölümünü ve Uluğ Bey'in çalışmalarını anlatan küçük müzeyi görebilir. Aynı gezide Registan Meydanı'ndaki medreseyi ve Timur'un türbesi Gûr-i Emîr'i ziyaret etmek, Uluğ Bey'in yaşadığı dünyayı bütün olarak görmeyi sağlar.
Uluğ Bey'in adı bugün gökyüzünde de yaşıyor: Ay'daki bir krater ve bir küçük gezegen onun adını taşır. Özbekistan'da ise onun adı üniversitelere, okullara ve sokaklara verilmiştir; Semerkant'taki rasathane, bilim tarihine ilgi duyan gezginlerin uğrak noktalarından biri olmayı sürdürüyor.
Sık sorulan sorular
Uluğ Bey Rasathanesi teleskopla mı çalışıyordu?
Hayır. Teleskop ancak 17. yüzyılın başında icat edildi. Uluğ Bey'in ölçümleri, çıplak gözle ve dev boyutlu hassas aletlerle yapılmıştır; bu da başarısını daha da etkileyici kılar.
Semerkant bugün hangi ülkededir?
Semerkant, Özbekistan'dadır. Registan Meydanı ve Uluğ Bey Medresesi, şehrin UNESCO Dünya Mirası alanının parçasıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica – Ulugh Beg
- UNESCO Dünya Mirası – Samarkand – Crossroad of Cultures
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Uluğ Bey
Merak edilenler
Uluğ Bey kimdir? Uluğ Bey, Timur’un torunu ve Şahruh’un oğludur.
Uluğ Bey ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1394, Sultaniye.
Uluğ Bey ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1447 – 1449.
Uluğ Bey’in babası kimdir? Babası: Şahruh.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir