Türgişler, Batı Göktürk Kağanlığı’nın On-Ok boy birliğine mensuptu. 7. yüzyılın sonunda Batı Göktürklerin zayıflamasıyla Türgiş önderi Uç-Elig, Yedisu bölgesinde bağımsız bir kağanlık kurdu ve merkez olarak bugünkü Kırgızistan’daki Suyab şehrini seçti.
Göktürklerle ilişkiler
Türgişler, kısa süre içinde doğudaki İkinci Göktürk Kağanlığı ile rekabete girdi. Orhun yazıtlarında anlatıldığı üzere Kapgan Kağan döneminde Göktürk ordusu 711’de Bolçu’da Türgişleri yendi ve Türgiş kağanı öldürüldü.
Sulu Kağan ve Emevîler
Bu yenilgiden sonra Türgişleri yeniden toparlayan Sulu Kağan, Emevî ordularının Maveraünnehir’deki ilerleyişine karşı direnişin önderi oldu. Yerel Soğd beylikleriyle iş birliği yaparak Emevî kuvvetlerine ağır kayıplar verdirdi; 724’te Arap kaynaklarında “Yevmü’l-Ataş” (Susuzluk Günü) olarak geçen savaşta büyük bir zafer kazandı. Arap kaynakları ona, savaşlardaki saldırganlığı nedeniyle “Ebû Müzâhim” lakabını verdi. Sulu Kağan, Tang Çini ve Tibet ile de diplomatik ilişkiler kurdu.
Sona eriş
737’de Horasan valisi Esed b. Abdullah karşısında yenilen Sulu Kağan, 738’de kendi komutanları tarafından öldürüldü. Bundan sonra Türgişler “Kara” ve “Sarı” Türgişler olarak ikiye bölündü ve iç çekişmeler başladı. 766’da Yedisu bölgesi, güçlenen Karlukların eline geçti. Türgişlerin direnişi, Maveraünnehir’de İslamiyet’in yayılmasını yavaşlatırken bölgenin Türk kimliğini de güçlendirdi.
Kaynaklar ve Tarih Yazımı Sorunu
Türgiş Kağanlığı’nı incelerken en büyük güçlük, devletin kendi elinden çıkmış uzun metinlerin bulunmamasıdır. Bilgilerimizin büyük bölümü dışarıdan bakan tanıkların kayıtlarına dayanır: Çin hanedan tarihleri, Arapça tarih ve coğrafya eserleri ve Orta Asya’daki Soğd kentlerinden gelen belge parçaları. Çin kaynaklarında bu boy “Tuqishi” biçiminde geçer ve devletin iç düzeninden çok Çin sınırındaki ilişkilere ağırlık verilir. Arap kaynakları ise Türgişleri çoğunlukla Maveraünnehir’deki savaşların karşı tarafı olarak anlatır.
Bu durum, aynı olayın kaynaktan kaynağa farklı yorumlanmasına yol açar. Bir savaş Arap kayıtlarında bir sınır harekâtı olarak geçerken Çin kayıtlarında bir elçilik ve unvan meselesi olarak görünebilir. Bu yüzden tarihçiler tek bir metne dayanmak yerine kaynakları birbiriyle karşılaştırır; tarihlerin ve kişi adlarının farklı yazımlarını aynı kişiye bağlamak ayrı bir uzmanlık gerektirir. Türgişlerle ilgili kesin ayrıntıların birçoğu bu nedenle hâlâ tartışmalıdır ve yazarlar çoğu zaman “muhtemelen” ya da “kaynaklara göre” gibi temkinli bir dil kullanır.
Toplum Düzeni ve Ekonomi
Türgişler, Orta Asya bozkırının klasik göçebe düzeninde yaşıyordu: sürüler mevsime göre yaylak ile kışlak arasında dolaştırılır, savaş gücü atlı okçulara dayanırdı. Ancak Yedisu ve Talas çevresi yalnızca otlak değildi; İpek Yolu’nun kuzey kollarından biri bu bölgeden geçiyordu. Bu nedenle kağanlık, kervanlardan alınan vergi ve koruma karşılığı elde edilen gelirle ayakta durabilen bir yapıya sahipti. Soğdlu tüccarlar bölgedeki yerleşik kentlerde ticareti yürütüyor, bozkırın hayvan ürünleri, atlar ve kürkler karşılığında ipek, gümüş ve çeşitli mamul eşya el değiştiriyordu.
Göçebe boy aristokrasisi ile yerleşik ticaret kentleri arasındaki bu iş bölümü, Orta Asya’daki birçok Türk devletinin ortak özelliğiydi. Kağanın gücü, hem boy beylerinin desteğine hem de ticaret yollarının güvenliğine bağlıydı. Bu iki ayağın birinden biri sarsıldığında merkezî otorite hızla zayıflayabiliyordu; Türgiş tarihinde sık görülen iç çekişmeler de bu kırılgan dengeyle ilişkilendirilir.
Dinî ve Kültürel Çevre
Türgiş topraklarının bulunduğu kuşak, VIII. yüzyılda çok katmanlı bir inanç haritasına sahipti. Bozkır boylarının geleneksel Gök Tanrı anlayışı ile birlikte Budizm, Maniheizm, Nasturî Hristiyanlık ve Zerdüştlük, özellikle Soğd kentlerindeki cemaatler aracılığıyla bölgede varlığını sürdürüyordu. Doğudan Çin’in sarayı, batıdan Emevî ordularının getirdiği İslam bu çeşitliliğe eklenen yeni etkilerdi. Türgiş yöneticileri çoğu kez bu güçlerin arasında denge kuran, birine karşı ötekiyle ittifak yapan bir siyaset izledi.
Yazı kültürü bakımından Göktürk mirası belirleyiciydi; Orhun yazıtlarında kullanılan runik alfabenin Yedisu çevresindeki mezar taşı ve kaya yazılarında da izine rastlanır. Bu bölgenin sonraki yüzyıllarda Karluk ve Karahanlı kültürünün merkezlerinden biri olması, Türgiş döneminde atılan yerleşik–göçebe kaynaşmasının ürünü olarak da yorumlanır. Böylece kağanlık siyasi olarak kısa ömürlü olsa da bölgenin kültürel sürekliliğine katkı yapmıştır.
Mirası ve Değerlendirme
Türgiş Kağanlığı’nın ömrü, yaklaşık yetmiş yıllık kısa bir dönemle sınırlıdır; ancak bu süre Orta Asya tarihinde hayli yoğundur. Kağanlık, Batı Göktürk dağılmasından sonra boşalan siyasi alanı doldurmuş, Tang Çin’i ile Emevî hilafeti arasında iki büyük gücün çarpıştığı bir sınırda bağımsız bir aktör olarak varlığını korumuştur. Bu özelliği, onu yalnızca bir Türk boy devleti olarak değil, kıtalararası güç dengesinin bir parçası olarak okumayı mümkün kılar.
Tarihçiler Türgişlerin başarısını iki noktada toplar: ticaret yollarını kontrol eden bir bozkır gücü olmaları ve büyük komşuları arasında esneklikle manevra yapabilmeleri. Zayıflıkları ise merkezî bir kurumsal yapı kurmakta zorlanmaları ve kağanlık sırasında çıkan varis mücadeleleriydi. Aynı örüntü, bozkır devletlerinin tarihinde sık sık tekrar eder. Bu yüzden Türgiş örneği, Orta Asya’da siyasi otoritenin yalnızca askerî güçle değil, ticaret, ittifak ve boy desteğinin dengelenmesiyle sürdüğünü gösteren iyi bir vaka olarak okunur.
Türgişler ve Bölge Kentleri
Türgiş yönetimi altındaki bölgede Suyab, Talas ve Taraz gibi kentler ticaret ve zanaat merkezleri olarak öne çıkıyordu. Bu kentlerde Soğdca yazılmış belgeler, para benzeri gümüş ve bakır sikkeler, kervansaray niteliğindeki yapılar ve Budist ile Nasturî cemaatlerin ibadethaneleri bulunuyordu. Türgiş kağanları, kent yönetimini çoğu kez yerel Soğd ve Türk idarecilere bırakıyor, karşılığında vergi ve askerî destek alıyordu. Bu esnek model, kağanlığın geniş toprakları az bir bürokrasiyle yönetebilmesine imkân verdi.
Kentlerin varlığı, devletin yalnızca göçebe bir güç olarak değerlendirilmesini de güçleştirir. Sikke basımı, vergi düzeni ve yazılı idari kayıtlar, Türgişlerin siyasi örgütlenmesinin sanıldığından daha karmaşık olduğuna işaret eder. Yine de elimizdeki belge sayısı sınırlı olduğundan bu alanda yapılan her yorum, yeni arkeolojik buluntularla güncellenmeye açıktır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Türgişler” maddesi.
- Taberî, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk.
- Orhun Yazıtları (Kül Tigin yazıtı).
- Gumilev, L. N. – Eski Türkler (Ankara, 1998 Türkçe baskı).
- Barthold, W. – Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler (Türkçe çeviri).
- Sinor, D. (ed.) – The Cambridge History of Early Inner Asia (Cambridge University Press, 1990).
Merak edilenler
Türgiş Kağanlığı nedir? Türgiş Kağanlığı, 7. yüzyılın sonunda Batı Göktürklerin On-Ok boylarından Türgişler tarafından Yedisu bölgesinde kuruldu.
Türgiş Kağanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 699 civarı, Uç-Elig Kağan.
Türgiş Kağanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 766, Karluklar.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir