Memlük kelimesi Arapçada "sahip olunan" anlamına gelir. Memlükler, genç yaşta başta Kıpçak bozkırlarından olmak üzere çeşitli bölgelerden getirilip zorlu bir askerî eğitimden geçirilen seçkin askerlerdi. 1250'de Mısır'da yönetimi ele geçirerek iki buçuk yüzyıldan uzun süre Mısır ve Suriye'yi yöneten bir devlet kurdular. Devletin ilk dönemindeki (Bahri Memlükler) yöneticilerin çoğu Kıpçak Türkü idi.
Durdurulamaz görünen bir güç
13. yüzyılın ortasında Moğol orduları Asya'nın büyük bölümünü fethetmişti. 1258'de Bağdat'ın düşüşü İslam dünyasını derinden sarstı; ardından Moğollar Suriye'ye ilerledi ve Halep ile Şam'ı ele geçirdi. Sıradaki hedef Mısır'dı.
Ayn Calut, 1260
Sultan Kutuz komutasındaki Memlük ordusu, öncü kuvvetlerin başında bulunan Baybars ile birlikte, 3 Eylül 1260'ta Filistin'deki Ayn Calut'ta Moğol ordusuyla karşılaştı. Memlükler, geri çekiliyormuş gibi yapıp düşmanı uygun araziye çeken klasik bozkır taktiğini ustalıkla uyguladı ve kesin bir zafer kazandı. Bu savaş, Moğolların bu bölgede uğradığı ilk büyük yenilgi olarak kabul edilir. Zafer, Moğolların Mısır ve Kuzey Afrika'ya ilerleyişini durdurdu; Kahire, İslam dünyasının yeni kültür ve bilim merkezi olarak yükseldi.
Sultan Baybars
Ayn Calut'tan kısa süre sonra sultan olan Baybars (hükümdarlığı 1260–1277), Memlük devletinin asıl kurucusu olarak anılır. Kahire ile Suriye arasında posta güvercinleri ve atlı ulaklardan oluşan hızlı bir haberleşme ağı (berid) kurdu; ordu ve donanmayı güçlendirdi; Mısır'ı yeniden imar etti. Hayatı, Arap halk edebiyatında asırlarca anlatılan bir kahramanlık destanına dönüştü.
Kahire'yi süsleyen mimari
Memlük sultanları ve emirleri Kahire'yi camiler, medreseler, hastaneler ve çeşmelerle donattı. Sultan Hasan Camii ve Medresesi, Sultan Kalavun Külliyesi ve zarif minareler, bugün UNESCO Dünya Mirası olan Tarihî Kahire'nin en görkemli yapıları arasındadır.
Sonrası
Memlük Devleti, 14. yüzyılın sonlarından itibaren Kafkas kökenli Çerkez Memlüklerin yönetimine geçti ve 1517'de Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı fethiyle sona erdi.
Moğollar Suriye'ye nasıl geldi?
Ayn Calut'tan iki yıl önce, 1258'de Hülagü komutasındaki Moğol ordusu Bağdat'ı ele geçirdi ve Abbasi halifeliğinin Bağdat'taki varlığına son verdi. Ardından 1260'ın başında Halep kuşatılıp alındı; Şam da kısa süre sonra direniş göstermeden teslim oldu. Bu hızlı ilerleyiş, Mısır'daki Memlük yönetiminin sıradaki hedef olduğunu açıkça gösteriyordu.
Tam bu sırada beklenmedik bir gelişme yaşandı: Büyük Han Möngke 1259'da ölmüştü. Haber ulaşınca Hülagü ordusunun büyük kısmıyla doğuya çekildi ve Suriye'de komutan Ketbuğa'yı görece küçük bir kuvvetle bıraktı. Memlükler bu fırsatı değerlendirdi. Sultan Kutuz, Moğol elçilerinin teslim çağrısını reddederek ordusunu kuzeye, bugünkü Filistin topraklarındaki Ayn Calut'a yöneltti.
Savaştan sonra: Memlük–İlhanlı mücadelesi
Ayn Calut, Moğollarla Memlükler arasındaki çatışmanın sonu değil başlangıcıydı. Hülagü'nün kurduğu İlhanlı Devleti ile Memlükler, sonraki yarım yüzyıl boyunca Suriye için defalarca karşı karşıya geldi. 1281'deki İkinci Humus Savaşı'nı Sultan Kalavun kazandı; 1303'te Mercüssuffer'de Memlükler yine üstün geldi.
Tarihçi Reuven Amitai-Preiss'in Memlük–İlhanlı savaşı üzerine kapsamlı çalışması, Ayn Calut'un askeri açıdan büyük bir Moğol ordusuna karşı değil, Suriye'de bırakılan sınırlı bir kuvvete karşı kazanıldığını; ancak psikolojik ve siyasi etkisinin çok büyük olduğunu vurgular. Zafer, Memlüklerin meşruiyetini güçlendirdi ve Mısır'ın iki buçuk asır boyunca İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri olarak kalmasına zemin hazırladı.
Sık sorulan sorular
Ayn Calut neden bu kadar önemli?
Moğol ilerleyişinin batıda durdurulduğu ilk büyük savaş olması ve Mısır ile Kuzey Afrika'nın kültürel mirasını korumasıyla, dünya tarihinin dönüm noktalarından biri sayılır.
Memlükler kendi aralarında hangi dili konuşuyordu?
İlk dönemde Memlük askerî sınıfı arasında Kıpçak Türkçesi yaygındı; bu dönemde Arapça–Kıpçakça sözlükler ve dil kitapları bile yazıldı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica – Battle of Ain Jalut
- Reuven Amitai-Preiss, Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281 (Cambridge University Press, 1995)
Merak edilenler
Memlük Sultanlığı nedir? Memlük Sultanlığı, 1250’de Mısır’da Eyyûbîlerin asker kölelerinin (memlüklerin) iktidarı ele geçirmesiyle kuruldu. 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğolları durdurdu, 1291’de Haçlıların Doğu Akdeniz’deki son büyük kalesi Akka’yı aldı. 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferiyle sona erdi.
Memlük Sultanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1250, Kahire.
Memlük Sultanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1517, Ridaniye Savaşı.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir