Kutuz’un kökeni hakkında kaynaklar farklı bilgiler verir; genel kabule göre Harezm çevresinden esir alınarak köle olarak satıldı ve Mısır’da Memlük Sultanı Aybek’in memlükleri arasında yetişti. Aybek’in ölümünden sonra onun küçük oğlunun naibi oldu ve 1259’da Moğol tehlikesini gerekçe göstererek sultanlığı üstlendi.
Moğol tehdidi
1258’de Hülagü’nün ordusu Bağdat’ı almış, ardından Halep ve Şam düşmüştü. Hülagü, Kutuz’a teslim olmasını isteyen bir mektup gönderdi. Kutuz teslim olmayı reddetti ve elçileri öldürterek savaş kararı aldı. Aynı dönemde Hülagü, Büyük Han Möngke’nin ölümü üzerine ordusunun büyük kısmıyla doğuya çekilmişti.
Ayn Câlût
Kutuz, aralarında daha önce küs olduğu Baybars’ın da bulunduğu Memlük ordusuyla Filistin’e ilerledi. 3 Eylül 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğol komutanı Kitbuga’nın ordusu yenildi ve Kitbuga öldürüldü. Bu, Moğolların bu bölgede aldığı ilk büyük yenilgiydi ve Suriye Memlüklerin eline geçti.
Ölümü
Kutuz zaferden sonra Kahire’ye dönerken, Ekim 1260’ta bir av sırasında Baybars’ın da aralarında bulunduğu emirler tarafından öldürüldü. Yerine Baybars sultan ilan edildi.
Memlükler nasıl iktidara geldi?
"Memlük" kelimesi Arapçada "sahip olunan" anlamına gelir ve küçük yaşta satın alınıp askerî eğitimle yetiştirilen asker sınıfını ifade eder. Mısır'daki Eyyûbî Sultanı Salih Necmeddin Eyyûb, çoğu Kıpçak Türkü olan çok sayıda memlük satın alıp Nil'deki Ravza adasında yerleştirdi; bunlara "Bahrî memlükler" denildi.
- 1250: Salih Eyyûb'un ölümünden sonra oğlu Turan Şah memlükler tarafından öldürüldü. Salih'in eşi Şecerüddür kısa bir süre sultan olarak ülkeyi yönetti.
- Aybek dönemi: Şecerüddür, memlük emiri İzzeddin Aybek ile evlendi ve sultanlık ona geçti. Aybek 1257'de öldürüldü.
- Kutuz'un yükselişi: Aybek'in küçük oğlu el-Mansûr Ali tahta çıktı; Kutuz onun naibi olarak devleti fiilen yönetti ve 1259'da sultanlığı üstlendi.
Ayn Câlût neden önemlidir?
Ayn Câlût ("Câlût Pınarı"), bugünkü İsrail'in kuzeyinde, Yizreel (Merc İbn Âmir) ovasındaki bir pınarın adıdır. Savaşın kesin ayrıntıları kaynaklarda farklı anlatılsa da Memlük öncü birliklerinin geri çekilir gibi yaparak Moğolları pusuya çektiği aktarılır.
Zaferin önemi, Moğolların Suriye ve Mısır yönündeki ilerleyişini durdurmasındadır. Moğollar sonraki yıllarda Suriye'ye birkaç kez yeniden girdiler, ancak bölgeyi kalıcı olarak ellerinde tutamadılar. Ayn Câlût aynı zamanda Memlük Devleti'nin meşruiyetini güçlendirdi: Memlükler kendilerini İslam dünyasının Moğollara karşı koruyucusu olarak sundular ve devletleri 1517'deki Osmanlı fethine kadar varlığını sürdürdü.
Zaferden suikaste: elli günlük Suriye
Ayn Câlût'tan birkaç gün sonra Kutuz Şam'a girdi ve Suriye şehirlerine valiler atadı. Moğolların çekilmesiyle Halep'e kadar uzanan topraklar Memlük yönetimine bağlandı. Kaynaklar, savaşta öncü birlikleri yöneten Baybars'ın Halep valiliğini beklediğini, ancak bu görevin ona verilmediğini aktarır; bu kırgınlık, birkaç hafta sonraki suikastın nedenleri arasında sayılır.
Aralık 1260'ta Humus yakınlarında yeniden saldırıya geçen bir Moğol birliği de yenildi. Böylece Ayn Câlût'un sonucu kalıcı hâle geldi.
Kısa bir saltanatın uzun etkisi
Kutuz yalnızca bir yıl kadar hüküm sürdü, ama kurulmasına yardım ettiği Memlük düzeni Mısır ve Suriye'de 1517'ye kadar, Osmanlı Sultanı Yavuz Selim'in Mercidâbık ve Ridâniye zaferlerine dek sürdü. Memlükler bu süre içinde Hicaz'ın koruyuculuğunu üstlendi ve Kahire'yi İslam dünyasının en büyük ilim merkezlerinden biri hâline getirdi.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kutuz” ve “Aynicâlût Savaşı” maddeleri.
- Makrîzî, es-Sülûk li-ma‘rifeti düveli’l-mülûk.
- Encyclopaedia Britannica, “Battle of Ayn Jālūt” maddesi.
- Reuven Amitai-Preiss – Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260–1281 (Cambridge University Press, 1995)
- Robert Irwin – The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate 1250–1382 (1986)
- Reuven Amitai-Preiss – Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281 (Cambridge University Press, 1995)
- TDV İslâm Ansiklopedisi – "Kutuz" maddesi
Merak edilenler
Seyfeddin Kutuz kimdir? Seyfeddin Kutuz, 1259–1260 yılları arasında Mısır’da hüküm süren Memlük sultanıdır.
Seyfeddin Kutuz ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1259 – 1260.
Seyfeddin Kutuz ne zaman öldü? Ölüm: Ekim 1260, Mısır.
Seyfeddin Kutuz’un en büyük zaferi hangisidir? Büyük zafer: Ayn Câlût, 3 Eylül 1260.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir