Baybars 1220’li yıllarda Karadeniz’in kuzeyindeki Deşt-i Kıpçak’ta doğdu. Moğol akınları sırasında esir düşerek köle olarak satıldı ve Eyyûbî Sultanı es-Sâlih Necmeddin Eyyûb’un memlük (asker köle) birliklerine katıldı. Cesareti ve yeteneğiyle kısa sürede komutanlığa yükseldi.
Ayn Câlût
Moğollar 1258’de Bağdat’ı alıp Suriye’ye ilerleyince Memlük Sultanı Kutuz onlara karşı çıktı. 3 Eylül 1260’ta Filistin’deki Ayn Câlût’ta Moğol ordusu yenildi; Baybars öncü birliklerin komutanı olarak savaşta önemli rol oynadı. Bu zafer Moğolların batıya ilerleyişini durdurdu.
Sultanlığı
Kahire’ye dönüş yolunda Kutuz öldürüldü ve Baybars sultan ilan edildi. 1261’de Bağdat’tan kaçan Abbasi ailesinden birini Kahire’de halife ilan ederek hilafeti Mısır’da yeniden canlandırdı. Haçlıların elindeki Kayseriye, Arsuf, Safed gibi kaleleri aldı; 1268’de Antakya’yı fethetti. Kahire ile Şam arasında hızlı bir posta (berîd) sistemi kurdu.
Anadolu seferi ve ölümü
1277’de Anadolu’ya girdi ve Elbistan’da Moğol ve Selçuklu birliklerini yenerek Kayseri’ye kadar ilerledi. Aynı yıl Şam’da öldü ve şehirdeki ez-Zâhiriyye Medresesi’ne defnedildi.
Altın Orda ile ittifak
Baybars'ın dış politikasının en dikkat çekici adımlarından biri, Altın Orda hükümdarı Berke Han ile kurduğu yakınlıktı. Berke Müslüman olmuştu ve İran'daki İlhanlı hükümdarı Hülagü ile Kafkasya üzerinden toprak anlaşmazlığı yaşıyordu. Baybars 1260'ların başından itibaren Berke ile elçiler gönderip mektuplaştı. Bu ittifak, İlhanlıları iki cephede meşgul etti. Ayrıca Memlük ordusu için Karadeniz'in kuzeyinden Kıpçak gençlerinin getirilmesini sağlayan köle ticaret yolunun açık kalmasına da yardımcı oldu.
Haçlı kaleleri ve Hısnülekrad (1271)
Baybars, sultanlığı boyunca Suriye kıyısındaki Haçlı varlığını adım adım daralttı. Kayseriye, Arsuf, Safed ve Antakya'nın ardından 1271'de, Hospitalier şövalyelerinin elindeki ve Orta Çağ'ın en güçlü kalelerinden sayılan Hısnülekrad'ı (Krak des Chevaliers) teslim aldı. Aynı yıllarda Suriye dağlarındaki Nizârî İsmâilî kalelerini de denetimi altına aldı. Bu seferlerden sonra Haçlıların elinde kıyıda yalnızca Akkâ, Trablus ve Sur gibi birkaç şehir kaldı.
Kahire ve Şam'daki eserleri
Baybars yalnızca bir asker değil, büyük bir inşaatçıydı. Kahire'de 1267–1269 yılları arasında yaptırılan Zâhir Baybars Camii, Memlük döneminin en büyük camilerinden biridir; bina sonraki yüzyıllarda kışla ve depo olarak da kullanılmış, yakın dönemde restore edilmiştir. Şam'da defnedildiği ez-Zâhiriyye yapısı ise ölümünden sonra oğlu tarafından tamamlandı. Bu bina yüzyıllar sonra, 19. yüzyılda kurulan ve Suriye'nin en önemli el yazması koleksiyonlarından birini barındıran Zâhiriyye Kütüphanesi'ne ev sahipliği yaptı.
Halk anlatısında Baybars
Baybars'ın hayatı, Arap dünyasında yüzyıllar boyunca kahvehanelerde anlatılan Sîret-i Baybars (Sîretü'z-Zâhir Baybars) adlı uzun halk destanına konu oldu. Bu anlatıda sultan, esirlikten yükselen, zalimlere karşı halkı koruyan bir kahraman olarak işlenir. Destandaki olayların çoğu tarihî gerçeklerden çok halk hayal gücünü yansıtır. Yine de Baybars'ın Kıpçak bozkırından köle olarak gelip sultan olması, onun hikâyesini kuşaklar boyunca çekici kılmıştır.
Sık sorulan sorular
Memlük ne demek? Arapçada “sahip olunan” anlamına gelir; satın alınıp asker olarak yetiştirilen kişileri ifade eder. Mısır’da bu askerler 1250’den 1517’ye kadar süren bir devlet kurdu.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Baybars I” ve “Aynicâlût Savaşı” maddeleri.
- İbn Abdüzzâhir, er-Ravzü’z-zâhir fî sîreti’l-Meliki’z-Zâhir.
- Encyclopaedia Britannica, “Baybars I” maddesi.
- Peter Thorau – The Lion of Egypt: Sultan Baybars I and the Near East in the Thirteenth Century (1992)
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi – Krak des Chevaliers ve Qal’at Salah El-Din, 2006
Merak edilenler
Sultan Baybars kimdir? Baybars, Kıpçak Türklerinden olup köle olarak Mısır’a getirilen ve sultanlığa yükselen bir Memlük hükümdarıdır. 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğol ordusunun yenilmesinde büyük rol oynadı, aynı yıl sultan oldu. 1277’ye kadar Haçlılara ve Moğollara karşı savaşarak Memlük Sultanlığı’nı bölgenin en güçlü devleti yaptı.
Sultan Baybars ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1260 – 1277.
Sultan Baybars ne zaman öldü? Ölüm: Temmuz 1277, Şam.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir