Hazarlar, Batı Göktürk Kağanlığı’na bağlı boylardan biriydi. Kağanlığın 7. yüzyılın ortasında zayıflamasından sonra Kuzey Kafkasya ve Aşağı İdil bölgesinde bağımsız bir kağanlık kurdular. Hazar hükümdarları Göktürk geleneğine uygun olarak “kağan” unvanını kullandı; zamanla kutsal bir kağan ile yönetimi yürüten “bek” arasında ikili bir yönetim gelişti.
Araplar ve Bizans
7. ve 8. yüzyıllarda Hazarlar, Kafkasya üzerinden kuzeye ilerlemek isteyen Emevî ordularıyla uzun savaşlar yaptı. 730’da Erdebil yakınlarında büyük bir zafer kazandılar; 737’de ise Emevî komutanı Mervan’ın seferiyle ağır bir darbe aldılar. Hazarlar Bizans ile yakın bir ittifak kurdu: İmparator V. Konstantinos bir Hazar prensesiyle evlendi ve oğulları IV. Leon “Hazar” lakabıyla anıldı.
Ticaret ve din
Başkent İtil, İdil Nehri üzerinden kuzeyden gelen kürk, bal ve köle ticareti ile Doğu–Batı ticaretinin önemli bir durağıydı. 8. veya 9. yüzyılda Hazar yönetici tabakası Yahudiliği benimsedi; bu dinin halk arasında ne kadar yaygınlaştığı tartışmalıdır. Kaynaklar, başkentte Müslüman, Hıristiyan, Yahudi ve diğer inançlara mensup topluluklar için ayrı yargıçlar bulunduğunu belirtir.
Sona eriş
10. yüzyılda güçlenen Kiev Rus’u Hazarlar için büyük bir tehdit oldu. 960’larda Kiev Knezi Svyatoslav, Hazar kalesi Sarkel’i ve başkent İtil’i ele geçirdi. Bu saldırılardan sonra kağanlık bir bütün olarak sona erdi; Hazar toplulukları bir süre daha bölgede varlığını sürdürdü.
Yönetim: kağan ve bek
Hazar devlet düzeninin en dikkat çekici yanı, yönetimin iki kişi arasında paylaşılmasıdır. Kaynakların anlattığına göre kağan, devletin kutsal ve sembolik başıydı; günlük yönetimi, orduyu ve dış ilişkileri ise “bek” ya da “kağan bek” denen ikinci hükümdar yürütürdü. 10. yüzyıl Arap coğrafyacıları bu ikili yapıyı aktarır; ancak bu bilgilerin önemli bir kısmı Hazar topraklarına hiç gitmemiş yazarlardan gelir ve ayrıntılar araştırmacılar arasında tartışmalıdır.
Bu düzen, Göktürk geleneğindeki hükümdar anlayışının yeni koşullara uyarlanmış hâli olarak da yorumlanır. Kağanın nadiren görüldüğünü, bekin ise savaş zamanlarında ordunun başına geçtiğini anlatan rivayetler, iki makam arasında bir iş bölümü olduğunu düşündürür.
Ekonomi, vergiler ve ticaret yolları
Hazar devleti, Hazar Denizi ile Karadeniz arasındaki bozkır koridorunu kontrol ediyordu. Bu konum, İdil ve Don nehirleri üzerinden kuzeyle güneyi, Kafkasya üzerinden de Bizans ile İslam dünyasını birbirine bağlıyordu. Başkent İtil’de ve Semender gibi şehirlerde kürk, bal, balmumu, balık ürünleri ve köleler gibi mallar el değiştirirdi; karşılığında Abbasî dirhemleri ve ipekli kumaşlar bölgeye girerdi.
Devlet bu trafikten gümrük vergisi toplar, ayrıca bağımlı boylardan haraç alırdı. Kiev’de yazılan Rus yıllıklarına göre bazı Doğu Slav toplulukları da Hazarlara vergi ödüyordu. Arkeolojik buluntular arasında bölgeye ulaşan çok sayıda İslam dünyası sikkesi, ticaretin ne kadar canlı olduğunu gösterir.
Sarkel, Semender ve şehir hayatı
Hazarlar yalnızca göçebe bir toplum değildi. 9. yüzyılda Don Nehri kıyısında inşa edilen Sarkel kalesi, devletin yerleşik düzene ve savunmaya verdiği önemin göstergesidir. Bizans imparatoru VII. Konstantinos’un aktardığına göre kale, Hazar kağanının talebi üzerine Bizans mühendisleri tarafından yapıldı. Kazıları yapılan kalenin büyük bölümü, 20. yüzyılda kurulan Tsimlyansk Barajı’nın gölü altında kalmıştır.
Hazar topraklarındaki bir diğer önemli şehir olan Semender ise Kafkasya’nın kuzeyinde, Hazar Denizi kıyısına yakın bir yerde bulunuyordu. Arap kaynakları Semender’in bağları ve bahçeleriyle ünlü, kalabalık bir şehir olduğunu yazar. Bu şehirler, Hazar devletinin çok sayıda halkı ve inancı bir arada barındıran yapısını yansıtır.
Hazar Mektupları ve Yahudilik tartışması
Hazar yönetici tabakasının Yahudiliği benimsemesi, kaynaklardaki en ilgi çekici konulardan biridir. 10. yüzyılda Kurtuba’daki Emevî halifesinin Yahudi hekimi ve diplomatı Hasdai ibn Şaprut ile bir Hazar hükümdarı arasında yazıştığı bildirilir. Bu yazışma “Hazar Mektupları” adıyla bilinir, ancak metnin farklı nüshaları vardır ve özgünlüğüne dair görüşler ayrılır. 12. yüzyılda Yehuda Halevi’nin yazdığı Kuzari adlı felsefe kitabı da bir Hazar kralının din arayışını konu alır.
Ayrıca 860’ların başında Bizanslı misyoner Kiril’in Hazar topraklarına gittiği ve kağanın huzurunda dinî tartışmalara katıldığı aktarılır. Tüm bunlar, Hazar devletinin farklı dinler arasında denge kurmaya çalıştığını gösterir; ancak halkın büyük bölümünün hangi dine mensup olduğu kesin değildir.
Mirası ve modern tartışmalar
Hazar Kağanlığı yıkıldıktan sonra adı unutulmadı. Hazar Denizi’nin Türkçedeki adı bu halkın adından gelir; birçok dilde de deniz “Hazar” kökünden türeyen adlarla anılır. Bununla birlikte Hazarlar hakkında elimizdeki yazılı bilgi sınırlıdır: kendi dillerinde yazılmış devlet belgeleri neredeyse hiç günümüze ulaşmamıştır ve bilgiler çoğunlukla komşu halkların kayıtlarına dayanır.
Arthur Koestler’in 1976’da yayımlanan On Üçüncü Kabile kitabı, Aşkenazi Yahudilerinin önemli bir bölümünün Hazar kökenli olduğunu öne sürdü. Bu iddia akademik çevrelerde geniş kabul görmedi; tarihçiler ve genetik araştırmacıları konuyu temkinli ele alır. Hazar tarihi, siyasi yorumlardan uzak, kaynakların izin verdiği ölçüde ele alınmalıdır.
Kaynaklar sorunu: Hazarları nasıl biliyoruz?
Hazar tarihini yazmak, kaynakların yetersizliği yüzünden zordur. Elimizdeki bilgilerin büyük bölümü Arapça, Farsça, Bizans Yunancası, Ermenice ve Eski Rusça metinlerden gelir; bu metinlerin yazarları Hazarlarla çoğu zaman savaş veya ticaret yoluyla karşılaşmış dış gözlemcilerdir. Bu yüzden aynı olay kaynaktan kaynağa farklı anlatılır.
Arkeoloji bu boşluğu kısmen doldurur. Volga–Don bölgesindeki kale kalıntıları, mezarlıklar ve ticaret malları Hazar dünyasının maddi izlerini verir. Yine de başkent İtil’in tam yeri bugüne kadar kesin olarak belirlenememiştir; bu durum, Hazar tarihinin hâlâ yeni buluntularla değişebilecek bir araştırma alanı olduğunu gösterir. Okurun, kesin görünen anlatımlara karşı dikkatli olması gerekir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hazarlar” maddesi.
- Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş.
- Encyclopaedia Britannica, “Khazar” maddesi.
- Peter B. Golden – Khazar Studies: An Historico-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars
- Constantine Porphyrogenitus – De Administrando Imperio (Dumbarton Oaks edition)
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Hazarlar” maddesi
Merak edilenler
Hazar Kağanlığı nedir? Hazar Kağanlığı, 7. yüzyılın ortasında Batı Göktürk Kağanlığı’nın dağılmasından sonra Kafkasya’nın kuzeyi ve Karadeniz–Hazar Denizi arasındaki bozkırlarda kuruldu.
Hazar Kağanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 650 civarı.
Hazar Kağanlığı’nın başkenti neresiydi? Başkent: İtil (İdil/Volga deltası).
Hazar Kağanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 960’lar, Kiev Knezi Svyatoslav’ın saldırıları.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir