Sâmânî Devleti’nde yükselen Türk komutan Alptegin, 960’ların başında Gazne’ye yerleşti. Onun ölümünden sonra yine Türk kökenli bir komutan olan Sebüktegin, 977’de yönetimi ele geçirdi ve devletin gerçek kurucusu oldu. Sâmânîler zayıfladıkça Gazneliler bağımsızlaştı.
Gazneli Mahmud
Sebüktegin’in oğlu Mahmud (998–1030), Horasan’ı ele geçirdi ve Hindistan’a düzenlediği seferlerle Pencap’ı topraklarına kattı. Gazne, onun döneminde camileri, medreseleri ve sarayıyla İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri oldu; Firdevsî ve Bîrûnî gibi isimler onun sarayıyla bağlantılıdır.
Selçuklularla mücadele
Mahmud’un oğlu Mesud döneminde Horasan’a gelen Selçuklu Türkmenleri güçlendi. 1040’taki Dandanakan Savaşı’nda Gazneli ordusu yenildi ve Horasan Selçuklulara geçti. Gazneliler bundan sonra Afganistan ve Kuzey Hindistan’daki topraklarına çekildi.
Sona eriş
12. yüzyılda bugünkü Afganistan’ın dağlık bölgesinden çıkan Gurlular, 1150 civarında Gazne’yi yakıp yıktı. Gazneliler merkezlerini Lahor’a taşıdı; 1186–1187’de Lahor’un da Gurlulara geçmesiyle devlet sona erdi.
Mirası
Gazneliler, Türk kökenli bir hanedanın yönettiği ilk büyük Müslüman devletlerden biridir. Fars edebiyatını destekledikleri gibi Hindistan’da İslam’ın yayılmasının da önünü açtılar. Tarihçi Beyhakî’nin eseri bu dönemin en önemli kaynaklarındandır.
Saraylar, minareler ve kazılar
Gaznelilerin maddi kültürü bugün büyük ölçüde arkeolojik kazılar sayesinde tanınıyor. Kaynakların anlattığı görkemli saraylardan bazılarının kalıntıları yirminci yüzyılda gün ışığına çıkarıldı.
- Leşker-i Bâzâr: Bugünkü Afganistan'da, Hilmend Irmağı kıyısında, Büst şehri yakınındaki bu saray kenti, 1949–1951 yıllarında Fransız arkeologlar tarafından kazıldı. Duvar resimlerinde sultanın muhafızlarının sıra hâlinde tasvir edildiği bulundu.
- Gazne sarayı: III. Mesud dönemine ait saray, 1950'lerin sonundan itibaren İtalyan ekiplerince kazıldı; mermer kabartmalar ve Farsça şiir yazıtları ortaya çıktı.
- Minareler: Gazne yakınında hâlâ ayakta duran iki tuğla minare, III. Mesud ve Behram Şah dönemlerine aittir ve zengin tuğla süslemeleriyle tanınır.
Lahor dönemi
1040'taki Dandanakan yenilgisinden sonra devletin ağırlık merkezi giderek doğuya kaydı; Gazne'nin 1150 civarında yakılmasının ardından Lahor fiilen başkent oldu. Bu dönem, Lahor'un bir İslam kültür merkezi olarak yükselişinin başlangıcıdır.
Gazneliler döneminde Lahor'da yaşayan mutasavvıf Ali Hucvirî, Farsça yazılmış en eski tasavvuf kitaplarından biri sayılan Keşfü'l-Mahcûb'u kaleme aldı; Lahor'daki türbesi bugün de büyük bir ziyaretgâhtır. Lahorlu şair Mes'ûd-i Sa'd-i Selmân, yıllarca kaldığı hapiste yazdığı şiirlerle Fars edebiyatında ayrı bir yer edindi. Son Gazneli hükümdarı Hüsrev Melik, 1186'da Gurlu Muizzeddin Muhammed'e teslim oldu ve hanedan böylece sona erdi.
Gazneli ordusu
Gazneli gücünün temeli, devletin kurucuları gibi Türk kökenli gulâmlardan, yani küçük yaşta alınıp saray okullarında asker olarak yetiştirilen muhafızlardan oluşan çekirdek orduydu. Bu çekirdeğin çevresinde Araplar, Kürtler, Afganlar ve Hindistan'dan katılan birlikler yer alıyordu; Sultan Mesud döneminde Hindu kökenli komutan Tilak'ın önemli görevler üstlendiği bilinir.
Hindistan seferlerinde ele geçirilen savaş filleri, Gazneli ordusunun ve saray törenlerinin simgelerinden biri oldu.
Beyhakî'nin tarihi
Gazneliler hakkındaki en canlı kaynak, divanda katip olarak çalışan Ebü'l-Fazl Beyhakî'nin Farsça tarihidir. Beyhakî'nin otuz cilt olduğu aktarılan eserinin yalnızca bir bölümü, büyük kısmı Sultan Mesud dönemini anlatan kısım, günümüze ulaştı. Saray entrikalarını, yazışmaları ve kişileri tanık gözüyle aktaran bu metin, Fars nesrinin klasikleri arasında sayılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Gazneliler” maddesi.
- Ebü’l-Fazl Beyhakî, Târîh-i Beyhakî.
- Encyclopaedia Britannica, “Ghaznavid dynasty” maddesi.
- C. E. Bosworth – The Later Ghaznavids: Splendour and Decay (Edinburgh University Press, 1977)
- Encyclopaedia Iranica – "Ghaznavids" maddesi
- C. E. Bosworth – The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040 (Edinburgh University Press, 1963)
- Encyclopaedia Iranica – "Bayhaqi, Abu'l-Fazl" maddesi
Merak edilenler
Gazneliler nedir? Gazneli Devleti, Sâmânîlerin hizmetindeki Türk komutanlar tarafından bugünkü Afganistan’daki Gazne şehrinde kuruldu.
Gazneliler ne zaman kuruldu? Kuruluş: 963 civarı, Gazne.
Gazneliler’in başkenti neresiydi? Başkentleri: Gazne, sonra Lahor.
Gazneliler en güçlü dönemini ne zaman yaşadı? Zirve: Gazneli Mahmud dönemi (998 – 1030).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir