Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Nhà Ghaznavid: Một nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ - Hồi giáo trải dài từ Afghanistan đến Ấn Độ

Nhà nước Ghaznavid được thành lập tại Ghazni, thuộc Afghanistan ngày nay, bởi các vị tướng Thổ Nhĩ Kỳ phục vụ triều đại Samanid. Dưới thời Mahmud của Ghazni, nó trở thành một cường quốc lớn trải dài từ Khurasan đến miền Bắc Ấn Độ. Nó mất Khurasan sau thất bại trước Seljuk tại Dandanaqan năm 1040, và cuối cùng chấm dứt năm 1187 khi Lahore rơi vào tay người Ghurid.

Nhà Ghaznavid: Một nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ - Hồi giáo trải dài từ Afghanistan đến Ấn Độ
Hình ảnh: David Library Museum, Denmark. Photo by D. Schlumberger / Wikimedia Commons (Public domain)

Alptegin, một vị tướng Thổ Nhĩ Kỳ trỗi dậy trong nhà nước Samanid, định cư tại Ghazni vào đầu những năm 960. Sau khi ông qua đời, Sebüktegin, cũng là một vị tướng gốc Thổ Nhĩ Kỳ, nắm quyền năm 977 và trở thành người sáng lập thực sự của nhà nước. Khi triều đại Samanid suy yếu, người Ghaznavid trở nên độc lập.

Mahmud của Ghazni

Con trai của Sebüktegin, Mahmud (998–1030) chiếm Khurasan và, qua các chiến dịch tại Ấn Độ, sáp nhập Punjab. Với các nhà thờ, trường học và triều đình, Ghazni trở thành một trong những trung tâm quan trọng của thế giới Hồi giáo dưới triều đại của ông; các nhân vật như Ferdowsi và al-Biruni gắn liền với triều đình của ông.

Đối đầu với người Seljuk

Dưới thời con trai của Mahmud, Mas‘ud, người Thổ Nhĩ Kỳ Seljuk đã đến Khurasan ngày càng mạnh lên. Tại Trận Dandanaqan năm 1040, quân đội Ghaznavid bị đánh bại và Khurasan chuyển vào tay người Seljuk. Người Ghaznavid sau đó rút lui về lãnh thổ của họ tại Afghanistan và miền Bắc Ấn Độ.

Chấm dứt

Trong thế kỷ 12, người Ghurid, đến từ vùng núi của Afghanistan ngày nay, đốt phá và hủy hoại Ghazni vào khoảng năm 1150. Người Ghaznavid dời trung tâm sang Lahore; nhà nước chấm dứt khi Lahore cũng rơi vào tay người Ghurid vào năm 1186–1187.

Di sản

Người Ghaznavid là một trong những nhà nước Hồi giáo lớn đầu tiên được cai quản bởi một triều đại gốc Thổ Nhĩ Kỳ. Họ bảo trợ văn học Ba Tư và mở đường cho sự lan truyền của Hồi giáo tại Ấn Độ. Tác phẩm của sử gia Bayhaqi là một trong những nguồn tư liệu quan trọng nhất cho giai đoạn này.

Cung điện, tháp minaret và các cuộc khai quật

Văn hóa vật chất của người Ghaznavid ngày nay được biết đến chủ yếu nhờ các cuộc khai quật khảo cổ học. Các di tích của những cung điện tráng lệ được mô tả trong các tư liệu đã được đưa ánh sáng vào thế kỷ 20.

  • Lashkari Bazar: Thành phố cung điện này gần Bust, trên sông Helmand tại Afghanistan ngày nay, đã được các nhà khảo cổ học Pháp khai quật vào năm 1949–1951. Các bức tranh tường được tìm thấy cho thấy các vệ sĩ của sultan được 묘사 thành hàng ngang.
  • Cung điện Ghazni: Cung điện thời Mas'ud III đã được các nhóm Ý khai quật từ cuối những năm 1950 trở đi; các nổi bùi đá marble và khắc văn thơ Ba Tư đã được phát hiện.
  • Các tháp minaret: Hai tháp minaret gạch vẫn còn đứng gần Ghazni thời kỳ Mas'ud III và Bahram Shah nổi tiếng với trang trí gạch hoa văn phong phú.

Thời kỳ Lahore

Sau thất bại tại Dandanaqan năm 1040, trọng tâm của nhà nước dần dịch chuyển về phía đông; sau khi Ghazni bị đốt cháy vào khoảng năm 1150, Lahore thực sự trở thành thủ đô. Giai đoạn này đánh dấu sự trỗi dậy của Lahore như một trung tâm văn hóa Hồi giáo.

Nhà Thiền Sufi Ali Hujwiri, sống tại Lahore trong thời kỳ Ghaznavid, đã viết Kashf al-Mahjub, được coi là một trong những sách Thiền Sufi cổ nhất viết bằng tiếng Ba Tư; lăng mộ của ông tại Lahore ngày nay vẫn là nơi hành hương quan trọng. Nhà thơ sinh ra tại Lahore, Mas'ud-i Sa'd-i Salman, đã chiếm một vị trí riêng biệt trong văn học Ba Tư với những bài thơ ông viết trong nhiều năm tù đày. Vị vua Ghaznavid cuối cùng, Khusraw Malik, đầu hàng cho Mu'izz al-Din Muhammad của người Ghurid năm 1186, và triều đại như vậy chấm dứt.

Quân đội Ghaznavid

Cơ sở của quyền lực Ghaznavid là một quân đội cốt lõi gồm các ghulam gốc Thổ Nhĩ Kỳ, giống như những người sáng lập nhà nước: các vệ sĩ được đưa vào từ nhỏ và được đào tạo thành binh sĩ trong các trường học cung đình. Quanh cốt lõi này đứng người Ả Rập, người Kurd, người Afghanistan và các đơn vị từ Ấn Độ; dưới thời Sultan Mas'ud, vị chỉ huy sinh ra tại Ấn Độ Tilak được biết đến đã nắm giữ các chức vụ quan trọng.

Các con voi chiến tranh bị bắt trong các chiến dịch Ấn Độ trở thành một trong những biểu tượng của quân đội Ghaznavid và các nghi thức triều đình.

Sử sử Bayhaqi

Nguồn tư liệu sinh động nhất về người Ghaznavid là sử sử tiếng Ba Tư của Abu'l-Fazl Bayhaqi, người làm thư ký trong văn phòng triều đình. Chỉ một phần tác phẩm của Bayhaqi, được cho là dài ba mươi quyển, còn sót lại, chủ yếu là phần bao gồm triều đại của Sultan Mas'ud. Việc thuật lại các âm mưu triều đình, thư từ và nhân vật qua góc nhìn của một nhân chứng, văn bản này được tính vào hàng những tác phẩm kinh điển của văn xuôi Ba Tư.

Nguồn tư liệu và đọc thêm

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Gazneliler”.
  2. Abu’l-Fazl Bayhaqi, Tarikh-i Bayhaqi.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Ghaznavid dynasty”.
  4. C. E. Bosworth – The Later Ghaznavids: Splendour and Decay (Edinburgh University Press, 1977)
  5. Encyclopaedia Iranica – "Ghaznavids"
  6. C. E. Bosworth – The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040 (Edinburgh University Press, 1963)
  7. Encyclopaedia Iranica – "Bayhaqi, Abu'l-Fazl"
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *