İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Evrengzib (Âlemgir): Babür İmparatorluğu’nu En Geniş Sınırlarına Ulaştıran Hükümdar

Evrengzib, 1658–1707 yılları arasında Babür İmparatorluğu’nu yönetti. Babası Şah Cihan’ı tahttan indirerek iktidara geldi; Dekken’deki fetihlerle imparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştırdı. Fetâvâ-yı Âlemgîriyye’yi hazırlatması ve dinî politikalarıyla da bilinir; uzun savaşlar ise devleti yordu.

Evrengzib (Âlemgir): Babür İmparatorluğu’nu En Geniş Sınırlarına Ulaştıran Hükümdar
Görsel: Wikimedia Commons / Wikimedia Commons (CC0)

Evrengzib, Şah Cihan ile Mümtaz Mahal’in oğludur. Gençliğinde Dekken valiliği yaptı. 1657’de babası hastalanınca kardeşleri arasında taht savaşı başladı; Evrengzib, ağabeyi Dârâ Şükûh’u yendi ve 1658’de babasını Agra Kalesi’nde gözetim altına alarak tahta çıktı.

Dinî ve hukuki politikalar

Hanefi fıkhına göre hazırlanan büyük hukuk derlemesi Fetâvâ-yı Âlemgîriyye onun döneminde yazıldı. 1679’da Ekber’in kaldırdığı cizye vergisini yeniden koydu. Bu politikalar tarihçiler arasında farklı biçimlerde değerlendirilir.

Dekken fetihleri

Evrengzib saltanatının ikinci yarısını güneyde, Dekken’de geçirdi. 1686’da Bîcâpûr, 1687’de Golkonda sultanlıklarını ele geçirdi; imparatorluk Hindistan’ın neredeyse tamamına yayıldı. Ancak Şivaji’nin önderliğinde güçlenen Maratalara karşı yıllarca süren savaşlar hazineyi tüketti.

Ölümü

Evrengzib 1707’de Dekken’de, Ahmednagar’da öldü ve vasiyeti üzerine Hüldâbâd’da sade bir mezara defnedildi. Ölümünden sonra çıkan taht kavgaları ve bölgesel güçlerin yükselişiyle Babür İmparatorluğu hızla gerilemeye başladı.

Maratalar, Racputlar ve Sihler

Evrengzib'in uzun saltanatı, imparatorluğun içindeki güçlü topluluklarla yaşanan çatışmalarla da anılır. Bu mücadeleler, ölümünden sonra Babür otoritesinin hızla zayıflamasının zeminini hazırladı.

  • Maratalar: Marata önderi Şivaji, 1666'da Agra'da gözetim altında tutulduğu yerden kaçtı ve 1674'te taç giyerek kendi krallığını ilan etti. Oğlu Sambhaji 1689'da yakalanıp idam edildi; ancak Marata direnişi dağılmadı, aksine Dekken'in dört bir yanına yayıldı.
  • Racputlar: 1679'da Marvar hükümdarı Cesvent Sing'in ölümünden sonra mirasına el konması, Racput beylerinin bir kısmının ayaklanmasına yol açtı.
  • Sihler: 1675'te dokuzuncu Sih gurusu Tegh Bahadur Delhi'de idam edildi. Oğlu Guru Gobind Singh, 1699'da Halsa topluluğunu kurarak Sihleri silahlı bir toplum olarak örgütledi.

Kişiliği ve hakkındaki tartışmalar

Geleneksel anlatılar Evrengzib'i sade yaşayan, şarap ve gösterişten uzak duran, kendi eliyle Kur'an nüshaları yazan ve takke örerek kişisel geçimini sağlamaya çalışan bir hükümdar olarak tasvir eder. Kırk dokuz yıla yaklaşan saltanatı, Babür hükümdarları arasında en uzunlarından biridir.

Tarihçilerin değerlendirmeleri ise keskin biçimde ayrışır. Yirminci yüzyılın başında Jadunath Sarkar gibi tarihçiler onu dinî baskı politikalarıyla imparatorluğun çöküşünü hızlandıran bir hükümdar olarak gördü. Daha yakın tarihli çalışmalar, örneğin Audrey Truschke'nin 2017 tarihli kitabı, kararlarını dönemin siyasi ve mali koşulları içinde açıklamayı önerir. Bugün Evrengzib, Hindistan'da tarih tartışmalarının en canlı konularından biri olmayı sürdürüyor; bu yüzden hakkındaki iddiaları dönemin kaynaklarıyla karşılaştırarak okumak önemlidir.

Evrengzib'in vasiyeti üzerine yapılan sade mezarı, babası Şah Cihan'ın görkemli Tac Mahal'iyle sık sık karşılaştırılır; üstü açık bu mezar, onun dünya malına bakışının simgesi olarak anlatılır. Ölümünden sonra oğulları arasındaki taht savaşını I. Bahadır Şah kazandı, ancak Babür hükümdarları bir daha Evrengzib dönemindeki gücü toplayamadı.

Evrengzib döneminin yapıları

Evrengzib, babası Şah Cihan gibi büyük bir yapı programı yürütmedi; sade yaşamı ve hazineyi seferlere ayırması bunda etkili oldu. Yine de döneminden kalan birkaç eser, Babür mimarisinin son büyük örnekleri arasında sayılır.

  • Bâdşâhî Camii (Lahor): 1673'te tamamlanan cami, kırmızı kumtaşı ve beyaz mermer süslemeleriyle uzun süre dünyanın en büyük camilerinden biri oldu.
  • Bîbî kâ Makbara (Evrengâbâd): Evrengzib'in eşi Dilras Banu Begüm için oğlu Azam Şah tarafından yaptırılan türbe, Tac Mahal'i örnek aldığı için "Dekken'in Tac'ı" diye anılır.
  • Moti Mescit (Delhi): Kızıl Kale'nin içinde, hükümdarın özel ibadeti için yaptırılan küçük mermer mescittir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Evrengzîb” maddesi.
  2. Sâkî Müsta‘id Han, Me’âsir-i Âlemgîrî.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Aurangzeb” maddesi.
  4. Jadunath Sarkar – History of Aurangzib (5 cilt, 1912–1924)
  5. Audrey Truschke – Aurangzeb: The Man and the Myth (Penguin, 2017)
  6. John F. Richards – The Mughal Empire (Cambridge University Press, 1993)
  7. Catherine B. Asher – Architecture of Mughal India (The New Cambridge History of India, Cambridge University Press, 1992)
  8. Encyclopaedia Britannica – "Badshahi Mosque" maddesi

Merak edilenler

Evrengzib (Âlemgir) kimdir? Evrengzib, 1658–1707 yılları arasında Babür İmparatorluğu’nu yönetti.

Evrengzib (Âlemgir) ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 3 Kasım 1618, Dahod.

Evrengzib (Âlemgir) ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1658 – 1707.

Evrengzib (Âlemgir) ne zaman öldü? Ölüm: 3 Mart 1707, Ahmednagar.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir