Hümâyun, Babür İmparatorluğu’nun kurucusu Babür Şah’ın büyük oğludur. Babasının 1530’daki ölümüyle tahta çıktı. Ancak kardeşlerinin taht iddiaları ve Gucerat Sultanlığı ile Afgan beylerinin direnişi nedeniyle saltanatının ilk yılları zor geçti.
Şir Şah ve sürgün
Bihar ve Bengal’de güçlenen Afgan hükümdarı Şir Şah Sûrî, Hümâyun’u 1539’da Çausa’da ve 1540’ta Kannauj’da yendi. Hindistan’ı kaybeden Hümâyun, oğlu Ekber’in de 1542’de doğduğu zorlu yıllardan sonra İran’a, Safevî Şahı Tahmasb’ın sarayına sığındı.
Dönüş
Safevî desteğiyle Kandahar ve Kabil’i aldı. Şir Şah’ın ölümünden sonra Sûrî hanedanı zayıflayınca 1555’te Hindistan’a girerek Lahor ve Delhi’yi geri aldı. İran’da geçen yıllar, Babür sarayında Fars sanatı ve minyatürünün etkisini artırdı.
Ölümü ve türbesi
Hümâyun Ocak 1556’da Delhi’de kütüphanesinin merdivenlerinden düşerek öldü. Yerine on üç yaşındaki oğlu Ekber geçti. Eşi Bega Begüm’ün yaptırdığı Hümâyun Türbesi, Tac Mahal’e de ilham veren bahçeli türbe geleneğinin ilk büyük örneğidir.
Kardeşler ve sürgün yolu
Babür Şah'ın ölümünden sonra imparatorluk tek elde toplanmadı. Hümâyun'un kardeşleri Kamran, Askerî ve Hindal Mirza farklı bölgeleri yönetiyor, zaman zaman ona karşı hareket ediyordu. Özellikle Kâbil ve Pencap'a hâkim olan Kamran Mirza, Şir Şah karşısında ağabeyine gerekli desteği vermedi.
1540 yenilgisinden sonra Hümâyun, küçük bir maiyetle Sind çöllerinden geçerek uzun ve zor bir yolculuğa çıktı. Oğlu Ekber, 1542'de bu yolculuk sırasında Umarkot'ta doğdu. Kâbil'i geri aldıktan sonra Hümâyun ile Kamran arasındaki mücadele yıllarca sürdü; sonunda yakalanan Kamran, 1553'te Hümâyun'un emriyle kör edildi.
İran'dan gelen sanatçılar
- Safevî sarayı: Hümâyun, Şah Tahmasb'ın sarayında Fars minyatür sanatının en parlak örneklerini tanıdı.
- Ressamlar: Mir Seyyid Ali ve Abdüssamed adlı İranlı ressamlar onun hizmetine girdi ve daha sonra Hindistan'a geldi.
- Babür resim atölyesi: Bu ustaların yetiştirdiği sanatçılar, Ekber döneminde Hamzanâme gibi büyük resimli kitap projelerini gerçekleştirdi.
Geri dönüş, kütüphane ve türbe
Hümâyun, 1555'te Serhend yakınlarında Sûrî hükümdarı Sikender Şah'ı yenerek Delhi yolunu açtı. Astronomiye ve kitaplara düşkünlüğüyle tanınan hükümdar, Delhi'deki Purana Kila içinde bulunan ve kütüphane olarak kullandığı Şir Mendel adlı yapının merdivenlerinden düşerek öldü. Türbesi, İranlı mimar Mirek Mirza Gıyas tarafından tasarlandı ve 1993'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
Gucerat seferi ve Çampaner kalesi
Hümâyun, 1535'te Gucerat Sultanı Bahadır Şah'a karşı sefere çıktı ve onu yenilgiye uğrattı. Bu seferin en ünlü olayı, sarp kayalıklar üzerindeki Çampaner kalesinin, duvarlara çakılan demir çivilerle tırmanılarak alınmasıdır. Ancak bu başarı kalıcı olmadı: Hümâyun Gucerat'ta oyalanırken doğuda Şir Şah güçlendi ve kısa sürede Gucerat da elden çıktı.
Gülbeden Begüm'ün Hümâyunnâme'si
Hümâyun'un hayatını en yakından anlatan kaynaklardan biri, kız kardeşi Gülbeden Begüm'ün Ekber'in isteği üzerine yazdığı Hümâyunnâme'dir. Eser, saray kadınlarının gözünden sürgün yıllarını, aile içi ilişkileri ve gündelik hayatı anlatır. Babür döneminden bir kadının kaleme aldığı ender anı kitaplarından biridir; bilinen tek yazması bugün British Library'de korunmaktadır.
"Hümâyun" adı ne anlama gelir?
Farsça "hümâyun" kelimesi "kutlu, uğurlu, padişaha ait" anlamlarına gelir. Bu kelime Osmanlı Türkçesinde de "Hatt-ı Hümâyun" ve "Divan-ı Hümâyun" gibi devlet terimlerinde yaşadı. Hükümdarın adı, hayatındaki talihsizliklerle karşılaştırıldığında tarihçiler tarafından sık sık ironik bir ayrıntı olarak anılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Gülbeden Begüm, Hümâyunnâme.
- UNESCO Dünya Mirası, “Humayun’s Tomb, Delhi”.
- Encyclopaedia Britannica, “Humāyūn” maddesi.
- UNESCO Dünya Mirası – "Humayun's Tomb, Delhi" (1993)
- Annemarie Schimmel – The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture (Reaktion Books, 2004)
- British Library – Gulbadan Begum, Humāyūn-nāma (Or. 166)
Merak edilenler
Hümâyun kimdir? Hümâyun, Babür Şah’ın oğlu ve Babür İmparatorluğu’nun ikinci hükümdarıdır. 1540’ta Afgan hükümdarı Şir Şah Sûrî’ye yenilerek Hindistan’ı kaybetti ve uzun yıllar sürgünde yaşadı. 1555’te Delhi’yi geri aldı, ancak birkaç ay sonra bir kaza sonucu öldü.
Hümâyun ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 6 Mart 1508, Kabil.
Hümâyun ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1530 – 1540, 1555 – 1556.
Hümâyun ne zaman öldü? Ölüm: Ocak 1556, Delhi.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir