Ekber, Babür hükümdarı Hümâyun’un oğludur ve babasının tahttan uzak kaldığı sürgün yıllarında doğdu. Hümâyun’un 1556’daki ani ölümüyle on üç yaşında tahta çıktı. Koruyucusu Bayram Han, aynı yıl İkinci Panipat Savaşı’nda Hemu’nun ordusunu yenerek Delhi’yi yeniden Babürlülere kazandırdı.
Fetihler
Ekber yönetimi kendi eline aldıktan sonra Malva, Racputana, Gucerat, Bengal, Keşmir ve Dekken’in kuzeyini ele geçirdi. Racput beyleriyle evlilik ve ittifaklar kurarak onları devletin önemli parçası haline getirdi.
Yönetim
Askerî ve sivil görevlileri rütbelere ayıran mansabdârî sistemini kurdu ve vergi düzenini yeniledi. 1564’te Müslüman olmayanlardan alınan cizye vergisini kaldırdı. “Herkesle barış” anlamına gelen sulh-i kül anlayışıyla farklı dinlerin bilginlerini sarayında tartışmalara davet etti; 1582 civarında kendi çevresiyle sınırlı kalan “Dîn-i İlâhî” adlı bir öğreti ortaya koydu.
Kültür ve mimari
Agra yakınlarında yeni başkent Fatihpur Sikri’yi kurdu (bugün UNESCO Dünya Mirası). Sarayında minyatür sanatı gelişti; tarihçi Ebü’l-Fazl, onun dönemini Ekbernâme’de anlattı.
Ölümü
Ekber 1605’te Agra’da öldü ve Sikandra’daki türbesine defnedildi. Yerine oğlu Cihangir geçti.
İbadethane, tercümeler ve saray kültürü
Ekber, 1575'te Fatihpur Sikri'de "İbadethâne" adlı bir tartışma salonu yaptırdı. Burada önce Müslüman âlimler, sonra Hindu, Caynist ve Zerdüşt bilginler, 1580'de Goa'dan gelen Cizvit rahipler dinî ve felsefi konuları sultanın huzurunda tartıştı.
- Tercüme bürosu: Ekber'in desteğiyle Sanskritçe büyük eserler Farsçaya çevrildi. Mahabharata'nın Farsça çevirisi Razmnâme ("Savaş Kitabı") adını aldı ve minyatürlerle süslendi; Ramayana da çevrildi.
- Okuma yazma: Kaynaklara göre Ekber okuma yazma bilmiyordu; buna rağmen büyük bir kütüphane kurdu ve kitapları kendisine yüksek sesle okutarak geniş bir kültür edindi.
- Sarayın ustaları: Müzisyen Tansen ve maliye uzmanı Todar Mal, tarihçi Ebü'l-Fazl ile birlikte sarayın en tanınmış isimlerindendir.
Vergi düzeni: Todar Mal'ın ölçümü
Ekber döneminin kalıcı yeniliklerinden biri, maliye nazırı Todar Mal'ın öncülüğünde kurulan toprak vergisi düzenidir. Tarım arazileri standart ölçülerle ölçüldü, her ürün için on yıllık ortalama verim ve fiyatlar hesaplandı ve vergi bu ortalamaya göre nakit olarak belirlendi. 1580'de genişletilen bu sistem, köylü ile devlet arasındaki ilişkiyi daha öngörülebilir hâle getirmeyi amaçlıyordu.
Mansabdârî düzeniyle birlikte bu vergi sistemi, Babür devletinin sonraki yüzyıldaki gücünün temelini oluşturdu. Tarihçiler, Ekber'in yönetim anlayışını hem askerî fetihleri hem de bu kurumsal düzenlemeleri nedeniyle Babür tarihinin dönüm noktası olarak değerlendirir.
Âyîn-i Ekberî: bir imparatorluğun envanteri
Ekber dönemini bu kadar ayrıntılı bilmemizi büyük ölçüde vezir ve tarihçisi Ebü'l-Fazl'a borçluyuz. Ebü'l-Fazl'ın Ekbernâme'sinin son cildi olan Âyîn-i Ekberî, 1590'ların sonunda tamamlandı ve bir tarih kitabından çok devletin kapsamlı bir dökümüdür.
Eserde eyaletler (sûbe) tek tek sayılır; her bölgenin gelirleri, ekilen ürünler, ölçü ve tartı birimleri, sarayın atölyeleri, ahırları ve harcamaları kaydedilir. Ayrıca Hindu felsefesi, bilimleri ve gelenekleri üzerine geniş bölümler içerir; bu yönüyle Ekber'in farklı inançları tanıma isteğinin bir yansıması sayılır.
Okuma yazma bilmeyen bir kitap sever
Kaynaklar, Ekber'in okuma yazma öğrenmediğini, buna karşın her gün kitapları kendisine yüksek sesle okutturduğunu aktarır. Sarayında Sanskritçe eserler Farsçaya çevrildi; Mahâbhârata'nın Farsça çevirisi minyatürlerle süslenerek "Razmnâme" adıyla hazırlandı. Ebü'l-Fazl ise 1602'de, Şehzade Selim'in (sonraki Cihangir) kışkırtmasıyla pusuya düşürülüp öldürüldü; bu olay Ekber'i derinden sarstı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Ebü’l-Fazl, Ekbernâme.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Ekber Şah” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Akbar” maddesi.
- Ebü'l-Fazl – Âyîn-i Ekberî
- John F. Richards – The Mughal Empire (Cambridge University Press, 1993)
- Irfan Habib – The Agrarian System of Mughal India (1963)
- Ebü'l-Fazl – Âyîn-i Ekberî (İng. çev. H. Blochmann ve H. S. Jarrett, Asiatic Society of Bengal, 1873–1894)
- John F. Richards – The Mughal Empire (Cambridge University Press, 1993)
Merak edilenler
Ekber Şah kimdir? Celâleddin Muhammed Ekber, 1556–1605 yılları arasında Babür İmparatorluğu’nu yönetti.
Ekber Şah ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 15 Ekim 1542, Umerkot.
Ekber Şah ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1556 – 1605.
Ekber Şah ne zaman öldü? Ölüm: 27 Ekim 1605, Agra.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir