Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Cách người Thát (Turk) đón nhận Hồi giáo: Từ Trận Talas đến Nhà Karakhan

Hàng thế kỷ tiếp xúc ở Trung Á, Trận Talas năm 751 và sự cải đạo của nhà cai trị Karakhan Satuk Bughra Khan đã mở ra một kỷ nguyên nghìn năm trong đó người Thát trở thành những người mang nền văn minh Hồi giáo. Các giai đoạn, nguyên nhân và tác phẩm đầu tiên của sự biến đổi vĩ đại này.

Cách người Thát (Turk) đón nhận Hồi giáo: Từ Trận Talas đến Nhà Karakhan

Việc người Thát đón nhận Hồi giáo là một trong những cuộc biến đổi mang tính hệ quả sâu sắc nhất trong lịch sử thế giới. Các dân tộc gốc Thát ở thảo nguyên Trung Á đã theo đạo Hồi qua một quá trình kéo dài vài thế kỷ và nhanh chóng nắm giữ vị trí lãnh đạo chính trị và quân sự của thế giới Hồi giáo. Nhiều quốc gia vĩ đại trong lịch sử Hồi giáo, từ triều đại Seljuk đến Ottoman và từ Mughals đến Mamluks, đều được thành lập bởi các vương triều gốc Thát.

Tiếp xúc đầu tiên

Với cuộc chinh phạt Transoxiana của nhà Umayyad (vùng đất nằm giữa hai con sông Amu Darya và Syr Darya), người Ả Rập và người Thát đã trở thành láng giềng của nhau. Bên cạnh chiến tranh, hoạt động thương mại, ngoại giao và trao đổi văn hóa vẫn tiếp tục diễn ra. Các thành phố như Bukhara và Samarkand trở thành cửa ngõ mà qua đó Hồi giáo tiếp cận thế giới của người Thát. Dưới triều đại Abbas, các binh sĩ gốc Thát đảm nhận các vai trò quan trọng ở Baghdad, làm cho những mối liên hệ này càng thêm sâu sắc.

Trận Talas (751)

Vào năm 751, một đội quân Abbas đã chạm trán với quân đội của nhà Đường Trung Quốc bên bờ sông Talas. Trong trận chiến, lực lượng Karluks gốc Thát đã chuyển sang phe nhà Abbas, quyết định chiến thắng. Talas được coi là một trong những bước ngoặt quyết định định hướng văn hóa của Trung Á: khu vực này gia nhập quỹ đạo của nền văn minh Hồi giáo thay vì văn hóa Trung Quốc. Cũng có một truyền thuyết phổ biến rằng các thợ thủ công Trung Quốc bị bắt trong trận chiến này đã mang nghề làm giấy đến Samarkand.

Nhà Karakhan và Satuk Bughra Khan

Vào thế kỷ thứ 10, Satuk Bughra Khan, một trong những nhà cai trị của nhà nước Karakhan với trung tâm là Kashgar và Balasagun, được coi là nhà cai trị gốc Thát đầu tiên cải đạo sang Hồi giáo. Trong và sau triều đại của ông, Hồi giáo đã lan rộng nhanh chóng trong số người dân Karakhan. Ibn al-Athir ghi chép rằng vào năm 960, một cộng đồng người Thát gồm hai trăm nghìn lều đã ôm ấp đức tin Hồi giáo. Do đó, nhà Karakhan đã trở thành nhà nước Hồi giáo của người Thát đầu tiên trong lịch sử.

Tại sao Hồi giáo được đón nhận quá nhanh chóng?

  • Niềm tin vào một Thượng đế duy nhất: Sự gần gũi giữa tín ngưỡng cổ xưa của người Thát đối với Thần Trời (Tengri) và chủ nghĩa độc thần của Hồi giáo đã làm cho quá trình chuyển đổi trở nên dễ dàng hơn.
  • Đạo đức và công lý: Các giá trị về công lý, lòng rộng lượng và lòng dũng cảm của Hồi giáo phù hợp với luật tục truyền thống của người Thát (töre).
  • Các tu sĩ Sufi: Các tu sĩ Sufi và học giả đi dọc theo các tuyến đường thương mại đã giải thích Hồi giáo cho các bộ lạc Thát bằng ngôn ngữ và văn hóa của chính họ. Những nhân vật như Khoja Ahmad Yasawi nằm trong số những người có ảnh hưởng lớn nhất trong quá trình này.
  • Thương mại và đời sống đô thị: Nền văn hóa Hồi giáo phong phú tại các thành phố trên Con đường tơ lụa đã cung cấp cho các xã hội thảo nguyên một mô hình văn minh hấp dẫn.

Các tác phẩm vĩ đại đầu tiên

Các tác phẩm văn học và học thuật lớn đầu tiên của người Thát theo đạo Hồi được sản xuất dưới thời nhà Karakhan. Tác phẩm Kutadgu Bilig (1069–1070) của Yusuf Khass Hajib là tác phẩm lớn đầu tiên trình bày về đạo đức Hồi giáo và nghệ thuật cai trị bằng tiếng Thát. Dīwān Lughāt al-Turk (1072–1074) của Mahmud al-Kashgari là một từ điển bách khoa giới thiệu tiếng Thát với thế giới Ả Rập. Mô tả sự trỗi dậy của người Thát trong thế giới Hồi giáo, al-Kashgari cũng ghi lại câu nói đã lưu hành vào thời điểm đó:

Tài liệu · Một câu nói được ghi lại bởi al-Kashgari
تَعَلَّمُوا لِسَانَ التُّرْكِ فَإِنَّ لَهُمْ مُلْكًا طَوِيلًا
“Hãy học ngôn ngữ của người Thát, vì họ sẽ có một triều đại lâu dài.”
Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk, lời nói đầu. Lưu ý quan trọng: mặc dù tác phẩm trình bày câu nói này như một hadith, nhưng các học giả hadith khẳng định rằng nó không có chuỗi truyền dẫn xác thực. Giá trị lịch sử của câu nói này nằm ở việc cho thấy sự trỗi dậy của người Thát trong thế giới Hồi giáo được nhìn nhận như thế nào vào thế kỷ thứ 11.

Hậu quả

Sau khi đón nhận Hồi giáo, người Thát chẳng mấy chốc đã trở thành những người bảo vệ thế giới Hồi giáo. Nhà Ghaznavid mở đường đến Ấn Độ và nhà Seljuk mở đường đến Anatolia; các quốc gia gốc Thát luôn đi đầu trong việc bảo vệ thế giới Hồi giáo chống lại Thập tự chinh và người Mông Cổ. Tiếng Thát đã trở thành ngôn ngữ lớn thứ ba của nền văn minh Hồi giáo bên cạnh tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư.

Nhà Samanid và các lính đánh thuê ghulam gốc Thát

Mối liên hệ mãnh liệt nhất của người Thát với thế giới Hồi giáo diễn ra vào thế kỷ thứ 9 và thứ 10 thông qua nhà nước Samanid có trung tâm tại Bukhara. Nhà Samanid buôn bán với các bộ lạc Thát ở biên giới và huấn luyện những thanh niên Thát làm lính ghulam trong các trường học trong cung điện. Nhiều người trong số những binh sĩ này đã vươn lên các chức vụ cao nhất của nhà nước; Sebüktigin, người sáng lập triều đại Ghaznavid, xuất thân từ hệ thống này. Các nhà thờ Hồi giáo, trường madrasa và khu chợ của các thành phố Samanid là một minh chứng sống động về nền văn minh Hồi giáo đối với người Thát trên thảo nguyên.

Người Oghuz và cái tên “Turkmen”

Vào thế kỷ thứ 10, Hồi giáo cũng lan rộng nhanh chóng trong số người Oghuz sống dọc theo sông Syr Darya. Các nhóm người Oghuz cải đạo sang Hồi giáo bắt đầu được gọi là “Turkmen”, một cái tên lan rộng cùng với người Seljuk từ Khorasan đến Anatolia. Việc cải đạo của Seljuk Beg, tổ phụ của dòng họ Seljuk, gần thị trấn Jand vào cuối thế kỷ thứ 10 đã định hình bản sắc Hồi giáo của quốc gia vĩ đại sẽ được thành lập sau đó.

Sự tổng hợp: kut, lý trí và công lý

Khi đón nhận Hồi giáo, người Thát không từ bỏ các truyền thống nhà nước của riêng họ; họ kết hợp cả hai trong một sự tổng hợp mới. Trong tác phẩm Kutadgu Bilig của Yusuf Khass Hajib, công lý của nhà cai trị, lý trí của tể tướng, trí tuệ của nhà hiền triết và sự mãn nguyện của tu sĩ được khắc họa thông qua bốn nhân vật biểu tượng. Ý niệm “kut” truyền thống của người Thát, kết hợp với sự nhấn mạnh của Hồi giáo về công lý và trách nhiệm, đã trở thành tư tưởng “nhà nước là một khoản ủy thác được giữ nhân danh người dân”. Quan điểm này đã tồn tại trong một thời gian dài trong các tác phẩm về chính phủ của nhà Seljuk và Ottoman.

Các câu hỏi thường gặp

Người Thát có bị ép buộc cải đạo không?

Không. Việc người Thát đón nhận Hồi giáo phần lớn diễn ra thông qua một quá trình hòa bình kéo dài trong nhiều thế kỷ, được định hình bởi thương mại, giao lưu văn hóa, công việc của các tu sĩ dervish và sự lựa chọn của chính các nhà cai trị.

Đâu là nhà nước Hồi giáo của người Thát đầu tiên?

Quan điểm chung cho đó là nhà nước Karakhan. Một số nhà sử học cũng chỉ ra rằng người Volga Bulgar đã chính thức tiếp nhận Hồi giáo vào năm 922.

Nguồn và đọc thêm

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Karahanlılar”, “Satuk Buğra Han”, “Talas Savaşı”.
  2. Ibn al-Athir, al-Kamil fi’l-ta’rikh.
  3. Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk.
  4. Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples.
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *