Malik-Shah là con trai của Sultan Alp Arslan. Ông lên ngôi non trẻ khi cha qua đời năm 1072 và củng cố vị thế bằng cách dập tắt cuộc nổi loạn của chú Qavurt. Tể tướng của cha ông Nizam al-Mulk giữ nguyên chức vụ và đóng vai trò lớn trong chính quyền.
Chiến công và biên giới
Dưới thời Malik-Shah, nhà Karakhanid trở thành thần dân và quyền lực Seljuk được củng cố tại Syria và Palestine. Tại Anatolia, Suleyman ibn Qutalmish, đặt căn cứ tại Nicaea (İznik), đặt nền móng cho Sultanat Seljuk Rum. Đế chế trải dài từ Kashgar đến Địa Trung Hải.
Khoa học và văn hóa
Dưới sự lãnh đạo của Nizam al-Mulk, các trường Nizamiyya được mở tại Baghdad, Nishapur và nhiều thành phố khác. Năm 1079, lịch dương Jalali, do các học giả bao gồm Omar Khayyam soạn thảo, bắt đầu được áp dụng. Isfahan được phát triển thành thủ đô.
Cái chết
Tháng 10 năm 1092, Nizam al-Mulk bị ám sát bởi một đặc vụ Ismaili (Batini). Khoảng một tháng sau, vào tháng 11 năm 1092, Malik-Shah qua đời tại Baghdad. Những cuộc đấu tranh kế vị giữa các con trai ông sau đó làm suy yếu đế chế.
Các chiến dịch ở phương Đông và phương Tây
Malik-Shah, giống như cha mình, là một vị vua thường xuyên xuất chinh xa; nhưng phần lớn các chiến dịch đó không nhằm chinh phục đất mới mà nhằm ràng buộc các nhánh xa của hoàng tộc và các vương tử thần dân vào trung tâm.
- Nhà Karakhanid: Năm 1089 ông vượt qua sông Oxus, chiếm Bukhara và Samarkand và tiến xa đến Uzgen. Vua Karakhanid tại Kashgar cũng công nhận quyền lực tối cao của Seljuk.
- Syria và Anatolia: Em trai ông Tutush chiếm Damascus năm 1079. Sau khi Suleiman Shah chết trong trận chiến chống lại Tutush năm 1086, Malik-Shah tự đến Syria và tái tổ chức khu vực. Các sử liệu kể rằng khi đến bờ biển Địa Trung Hải, ông cưỡi ngựa xuống biển.
- Kilij Arslan: Con trai của Suleiman Shah, Kilij Arslan, được giữ tại triều đình Malik-Shah ở Isfahan; ông chỉ có thể trở về Anatolia sau khi sultan qua đời năm 1092.
Siyasatnama và Thánh đường Juma ở Isfahan
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất thời Malik-Shah là Siyasatnama, do tể tướng Nizam al-Mulk viết theo yêu cầu của sultan. Tác phẩm được cho là viết vào những năm cuối triều đại, đưa ra lời khuyên cho người cai trị về công lý, thuế, quân đội, tình báo và giám sát quan lại; những lời khuyên này được kể qua các ví dụ minh họa và được các nhà chính trị đọc suốt nhiều thế kỷ. Hệ thống iqta, theo đó binh sĩ nhận thuế của một số huyện thay vì lương, cũng trở nên phổ biến trong giai đoạn này.
Hai gò mái nổi tiếng được thêm vào Thánh đường Juma tại thủ đô Isfahan trong giai đoạn này: gò mái lớn phía nam do Nizam al-Mulk xây dựng và gò mái phía bắc hoàn thành năm 1088 bởi đối thủ của ông Taj al-Mulk. Thánh đường, một trong những ví dụ quan trọng nhất còn sót lại của kiến trúc Seljuk, được ghi danh Di sản Thế giới UNESCO năm 2012.
Sau cái chết của Malik-Shah, vợ ông Terken Khatun cố gắng đưa con trai nhỏ Mahmud lên ngôi, trong khi con trai cả Berkyaruq cuối cùng giành lợi thế. Cuộc đấu tranh kéo dài giữa các anh em này làm 촉진 sự chia rẽ của nhà nước Đại Seljuk và để thế giới Hồi giáo bị phân mảnh vào những năm Chinh chiến Thứ nhất đến Syria.
Alamut và những tháng cuối triều đại
Trong những năm cuối triều đại Malik-Shah, một mối đe dọa mới đối với nhà nước xuất hiện. Nhà truyền giáo Ismaili Nizari Hasan-i Sabbah chiếm lấy lâu đài Alamut ở dãy núi Alborz tại miền bắc Iran năm 1090. Lâu đài trở thành trung tâm của phe Nizari suốt thế kỷ sau và chống đỡ được mọi cuộc bao vây của quân Seljuk.
Năm 1092 là một trong những bước ngoặt của lịch sử Seljuk. Tể tướng Nizam al-Mulk hy sinh trong một vụ ám sát gần Nahavand vào tháng 10 năm đó; hầu hết các nguồn sử cho rằng phe Nizari là thủ phạm. Malik-Shah bản thân qua đời tại Baghdad chỉ vài tuần sau đó. Sự biến mất của hai trụ cột lớn của nhà nước trong cùng một năm đánh dấu khởi đầu của những cuộc đấu tranh kế vị và sự phân mảnh sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Tên "lịch Jalali" xuất phát từ đâu? Từ danh hiệu "Jalal al-Din" của Malik-Shah.
Nguồn và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Melikşah".
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.
- Encyclopaedia Britannica, "Malik-Shah".
- Nizam al-Mulk – Siyasatnama (The Book of Government)
- The Cambridge History of Iran, Vol. 5: The Saljuq and Mongol Periods (Cambridge University Press, 1968)
- UNESCO World Heritage – "Masjed-e Jāmé of Isfahan" (2012)
- Farhad Daftary – The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines (Cambridge University Press, 2nd ed. 2007)
- A. C. S. Peacock – The Great Seljuk Empire (Edinburgh University Press, 2015)
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *