“Soğuk Savaş”, iki süper gücün doğrudan büyük bir savaşa girmeden; siyaset, ekonomi, ideoloji, silahlanma ve teknoloji alanlarında sürdürdüğü uzun rekabeti anlatır. Nükleer silahların varlığı, doğrudan çatışmanın karşılıklı yok oluş anlamına gelmesi nedeniyle bu rekabeti “soğuk” tuttu; ancak dünyanın birçok bölgesinde sıcak savaşlar yaşandı.
Başlangıç
İkinci Dünya Savaşı’nda müttefik olan ABD ve Sovyetler Birliği, savaştan sonra Avrupa’nın geleceği konusunda ayrıştı. Doğu Avrupa’da Sovyet destekli rejimler kuruldu; Winston Churchill 1946’da Avrupa’nın ortasına “demir perde” indiğini söyledi. ABD, 1947’de Truman Doktrini ile komünizmin yayılmasını “çevreleme” politikasını açıkladı ve Marshall Planı ile Batı Avrupa’nın yeniden inşasına büyük yardım sağladı. Türkiye ve Yunanistan da Truman Doktrini kapsamında yardım aldı; Türkiye 1952’de NATO’ya katıldı.
Bloklar ve silahlanma
1949’da Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) kuruldu; Sovyetler Birliği aynı yıl ilk atom bombasını denedi. 1955’te Doğu Bloku Varşova Paktı’nı oluşturdu. İki taraf binlerce nükleer savaş başlığı ve kıtalararası füzeler geliştirdi. “Karşılıklı kesin yıkım” anlayışı, tarafları doğrudan savaştan caydırdı.
Krizler ve vekâlet savaşları
- Kore Savaşı (1950–1953): Türkiye’nin de asker gönderdiği savaş, yarımadanın bölünmüşlüğüyle sonuçlandı.
- Küba Füze Krizi (Ekim 1962): Sovyetlerin Küba’ya nükleer füze yerleştirmesiyle dünya nükleer savaşın eşiğine geldi; kriz, Sovyet füzelerinin çekilmesi ve ABD’nin Türkiye’deki Jüpiter füzelerini daha sonra kaldırması gibi karşılıklı adımlarla çözüldü.
- Vietnam Savaşı: ABD’nin uzun süreli müdahalesi 1975’te Kuzey Vietnam’ın zaferiyle sona erdi.
- Afganistan (1979–1989): Sovyet müdahalesi uzun ve maliyetli bir savaşa dönüştü.
Uzay yarışı
Sovyetler Birliği 4 Ekim 1957’de ilk yapay uydu Sputnik’i, 1961’de ilk insanı (Yuri Gagarin) uzaya gönderdi. ABD 1969’da Apollo 11 ile Ay’a insan indirdi. Uzay yarışı, bilim ve teknolojide büyük ilerlemelere yol açtı.
Yumuşama ve sona eriş
1970’lerde “détente” denilen yumuşama döneminde silah sınırlama anlaşmaları imzalandı. 1980’lerde Mihail Gorbaçov’un “glasnost” (açıklık) ve “perestroyka” (yeniden yapılanma) reformları, Doğu Avrupa’da değişimin önünü açtı. 1989’da Berlin Duvarı yıkıldı, Doğu Avrupa’daki komünist rejimler birer birer düştü. Sovyetler Birliği 26 Aralık 1991’de resmen dağıldı ve Soğuk Savaş sona erdi.
Türkiye ve Soğuk Savaş
Soğuk Savaş, Türkiye'nin dış politikasını ve güvenlik anlayışını derinden etkiledi. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Sovyetler Birliği'nin Boğazlar ve doğu sınırıyla ilgili talepleri, Türkiye'yi Batı ile daha yakın bir ittifaka yöneltti.
- Truman Doktrini (1947): ABD, Türkiye ve Yunanistan'a ekonomik ve askerî yardım sağlayacağını açıkladı.
- Kore Savaşı (1950–1953): Türkiye, Birleşmiş Milletler kuvvetleri içinde Kore'ye tugay gönderdi.
- NATO üyeliği (1952): Türkiye ve Yunanistan, 18 Şubat 1952'de NATO'ya katıldı.
- Jüpiter füzeleri: 1962 Küba Füze Krizi'nin ardından ABD'nin Türkiye'deki Jüpiter füzeleri 1963'te sökülüp kaldırıldı.
Soğuk Savaş'ın bugüne kalan mirası
Soğuk Savaş 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla sona erse de dünyada bıraktığı izler hâlâ görülür. Kore Yarımadası bugün de iki ayrı devlete bölünmüştür ve 1953 ateşkesiyle çizilen sınır yerinde durmaktadır. Dönemin silahlanma yarışından kalan nükleer cephaneliklerin denetimi, uluslararası antlaşmaların önemli bir konusu olmaya devam eder.
Soğuk Savaş rekabeti bilim ve teknolojiye de büyük yatırım getirdi. ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı ARPA'nın 1969'da başlattığı ARPANET ağı, bugünkü internetin öncüsü kabul edilir; uydu teknolojileri ve küresel konumlama sistemleri de bu dönemin araştırmalarından doğdu. Böylece askerî rekabetin ürünü olan pek çok buluş, zamanla gündelik hayatın parçası hâline geldi.
Sık sorulan sorular
Soğuk Savaş’ı kim kazandı?
Yaygın görüş, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla ABD ve Batı ittifakının üstün çıktığı yönündedir. Ancak tarihçiler, Sovyet sisteminin çöküşünde iç ekonomik ve siyasi sorunların belirleyici rol oynadığını da vurgular.
Kaynaklar ve ileri okuma
- John Lewis Gaddis, The Cold War: A New History, Penguin, 2005.
- Odd Arne Westad, The Cold War: A World History, Basic Books, 2017.
- Wilson Center, Cold War International History Project belge arşivi.
- NATO – Türkiye ve NATO (resmî site)
- U.S. Department of State, Office of the Historian – The Truman Doctrine, 1947
- U.S. Department of State, Office of the Historian – The Cuban Missile Crisis, 1962
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir