İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Fâtımîler: Kahire’yi Kuran İsmâilî Halifelik

Fâtımî Halifeliği, 909’da Kuzey Afrika’da kurulan ve İsmâilî Şiî inancına dayanan bir halifeliktir. 969’da Mısır’ı fethederek Kahire şehrini kurdu ve Ezher Camii’ni inşa etti. Bir dönem Kuzey Afrika’dan Suriye ve Hicaz’a kadar uzanan geniş bir alanı yönetti; 1171’de Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından sona erdirildi.

Fâtımîler: Kahire’yi Kuran İsmâilî Halifelik
Görsel: Omar-toons / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Fâtımîler, soylarını Hz. Peygamber’in kızı Hz. Fâtıma’ya dayandırdıkları için bu adla anılır. İsmâilî davetçilerin Kuzey Afrika’daki Kütâme Berberîleri arasında yürüttüğü faaliyetler sonucunda Ubeydullah el-Mehdî, 909’da bugünkü Tunus’ta halife ilan edildi.

Mısır ve Kahire

Fâtımî komutanı Cevher es-Sıkıllî, 969’da Mısır’ı fethetti ve Fustat’ın yanında yeni bir şehir kurdu: el-Kâhire (Kahire). 970–972’de yapılan Ezher Camii, zamanla İslam dünyasının en köklü eğitim kurumlarından biri haline geldi. Halife el-Muiz 973’te başkenti Kahire’ye taşıdı.

Zirve dönemi

10. ve 11. yüzyıllarda Fâtımîler; Kuzey Afrika, Sicilya, Mısır, Filistin, Suriye’nin bir kısmı ve Hicaz’da hâkimiyet kurdu. Kahire, Akdeniz ile Hint Okyanusu arasındaki ticaretin merkezi oldu. Halife el-Hâkim döneminde kurulan Dârü’l-İlm, bilimsel çalışmaların yürütüldüğü bir kurumdu.

Gerileme ve son

11. yüzyılın ikinci yarısında Selçukluların Suriye’ye ilerlemesi, ekonomik krizler ve ordudaki bölünmeler devleti zayıflattı. Haçlılar 1099’da Kudüs’ü Fâtımîlerden aldı. Son dönemde gerçek güç vezirlerin elindeydi. Vezir olan Selâhaddîn-i Eyyûbî, 1171’de hutbeyi Abbasi halifesi adına okutarak Fâtımî Halifeliği’ne son verdi.

Kuruluş: Kuzey Afrika’dan Bir Halifelik

Fâtımîler, 9. yüzyılın sonlarında Kuzey Afrika’da yürütülen İsmâilî dâvetinin sonucunda ortaya çıktı. Kütâme Berberîleri arasında örgütlenen davetçiler, 909’da Aglebîler Devleti’ni yıktı ve Ubeydullah el-Mehdî’yi halife ilan etti. Bu olay, Abbasîlere bağlı olmayan, kendi hilafet iddiasını taşıyan yeni bir siyasi düzenin başlangıcı oldu.

Başlangıçta merkez, bugünkü Tunus kıyısında kurulan Mehdiye şehriydi. Fâtımîler, Sicilya’yı da kontrol altına alarak Akdeniz’de önemli bir deniz gücü hâline geldi. Ancak asıl hedefleri, İslam dünyasının zengin ve stratejik bölgesi olan Mısır’dı. Bu hedefe, yaklaşık altmış yıl sonra, 969’da Cevher es-Sıkıllî komutasındaki ordunun Mısır’ı almasıyla ulaşıldı.

Kahire’nin Kuruluşu ve Ezher

969’da Cevher es-Sıkıllî, Fustat’ın kuzeyinde yeni bir saray şehri kurdu ve ona el-Kâhire adını verdi. Ad, “galip” anlamına gelir. Şehir başlangıçta yalnızca halife, ordu ve saray için bir yerleşkeydi; halk ise komşu Fustat’ta yaşamaya devam etti. Zamanla bu iki şehir birleşerek bugünkü Kahire’yi oluşturdu.

970–972 arasında inşa edilen Ezher Camii, kısa sürede bir eğitim merkezine dönüştü. 975–996 arasında hüküm süren halife el-Azîz döneminde Ezher’de düzenli ders halkaları kuruldu. Fâtımî sonrasında Ezher, Sünnî eğitimin merkezlerinden biri olarak devam etti ve günümüzde dünyanın en eski sürekli faaliyet gösteren eğitim kurumlarından biri sayılır. Kahire’nin Bâbü’l-Fütûh ve Bâbü Züveyle gibi kapıları ise 11. yüzyılda şehir surlarına eklenen Fâtımî mimarisinin örnekleridir.

Ekonomi, Ticaret ve Hoşgörü

Fâtımîler döneminde Mısır; Akdeniz, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu ticaretinin kesiştiği bir merkez oldu. Baharat, tekstil, keten ve şeker gibi ürünler Kahire üzerinden Avrupa ve Asya’ya taşındı. Dönemin ticaret hayatını en iyi gösteren kaynaklardan biri, Fustat’taki bir sinagogdan çıkan Kahire Genizası belgeleridir. Bu belgeler, 1890’larda ele geçirildi ve Yahudi tüccarların yazışmalarını, sözleşmelerini ve günlük hayatını yansıtır.

Fâtımîler, çoğunluğu Sünnî olan Mısır halkı üzerinde mezhebi baskı kurmaya her dönemde yönelmedi. Hıristiyan ve Yahudi bürokratlar yönetimde görev aldı; vezir Yakûb b. Killis, Yahudi doğumlu olup sonradan Müslüman olan bir devlet adamıydı. Bununla birlikte el-Hâkim’in hükümdarlığı sırasında gayrimüslimlere yönelik sert uygulamalar da görüldü; yani hoşgörü dönemden döneme değişti.

El-Hâkim, Dârü’l-İlm ve Dürzilik

996–1021 arasında hüküm süren el-Hâkim, Fâtımî tarihinin en tartışmalı halifelerinden biridir. 1005’te Dârü’l-İlm’i kurdu; burada tıp, astronomi, hukuk ve dil gibi alanlarda dersler verildi ve kütüphane halka açıldı. Aynı dönemde gözlemevi çalışmaları ve astronomik tablolar da dikkat çeker.

Bunun yanında el-Hâkim’in bazı kararları, özellikle gayrimüslimlere yönelik uygulamaları ve 1009’da Kudüs’teki Kıyame Kilisesi’nin yıkılması, hem Hıristiyan dünyasında hem de sonraki tarih yazımında büyük tepki topladı. 1021’de gizemli biçimde ortadan kaybolması, bazı çevrelerce onun ilahî bir varlık sayılmasına yol açtı ve Dürzilik adıyla bilinen ayrı bir inancın ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Dürzilik bugün Lübnan, Suriye, İsrail ve Ürdün’de yaşayan bir topluluk tarafından sürdürülmektedir.

Büyük Kıtlık, Bölünme ve Çöküş

El-Mustansır’ın uzun hükümdarlığı (1036–1094), Fâtımî tarihinin hem zirvesi hem de krizidir. 1060’ların sonunda Nil’in yeterince taşmaması ve siyasi karışıklıklar, “el-Şidde” adıyla bilinen büyük kıtlığa yol açtı. Ordu içinde Türk, Berberî ve Sudanlı birlikler arasındaki rekabet, devletin merkezî otoritesini zayıflattı. Bunun üzerine Suriye’den çağrılan Bedr el-Cemâlî, 1073’te vezir oldu ve düzeni yeniden kurdu; ancak bundan sonra gerçek yönetim vezirlerin elinde kaldı.

El-Mustansır’ın 1094’teki ölümünün ardından iki oğlu arasındaki taht mücadelesi, İsmâilîlerin Nizârîler ve Müstâlîler olarak ayrılmasına neden oldu. 12. yüzyılda Haçlıların Filistin ve Suriye’de ilerlemesi, vezirler arasındaki rekabet ve dış müdahaleler devleti iyice yıprattı. 1171’de Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin hutbeyi Abbasî halifesi adına okutması ve son halife el-Âdid’in kısa süre sonra ölmesiyle Fâtımîler tarihe karıştı.

Fâtımî Mimarisi ve Sanatı

Fâtımîler, Kahire’yi yalnızca siyasi bir merkez olarak değil, aynı zamanda sanat ve mimari merkezi olarak da inşa etti. El-Ezher, el-Hâkim Camii ve Kahire’nin Bâbü’l-Fütûh ve Bâbü’n-Nasr kapıları, dönemin taş işçiliğini ve mimari anlayışını yansıtır. Kapıların yükseklikleri ve sağlam kuleler, hem güvenliği hem de sarayın görkemini simgeliyordu.

Sanat alanında ise cam, seramik, ahşap oyma ve dokuma özellikle ünlüydü. Fâtımî dokumaları, işlemeli kumaşları ve bitkisel motifli seramikleri Akdeniz dünyasında ihraç edilen değerli ürünlerdi. Kaya kristali işçiliği de ayrı bir uzmanlıktı; bu sanat eserlerinin bir kısmı bugün dünyanın büyük müzelerinde, Kahire’deki İslam Sanatları Müzesi’nde ve Avrupa’daki kilise hazinelerinde korunmaktadır.

Fâtımîlerin Mirası

Fâtımîlerin en kalıcı mirası, Kahire şehridir. Bugün on milyonlarca insanın yaşadığı Kahire, 969’da bir saray yerleşkesi olarak kurulmuştu. Şehrin Fâtımî dönemine ait surları, kapıları ve camileri, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Tarihî Kahire alanının önemli bir bölümünü oluşturur.

İkinci miras, Ezher’dir; bugün hâlâ dünyanın en saygın İslami eğitim kurumlarından biri olarak faaliyet gösterir. Üçüncüsü ise İsmâilî düşüncenin sonraki gelişimidir: Nizârîler ve Müstâlîler bugün Hindistan, Pakistan, Orta Asya, Suriye ve dünyanın birçok bölgesinde varlığını sürdürür. Böylece Fâtımîler, siyasi olarak 1171’de sona ermelerine rağmen, kent, kurum ve inanç alanlarında günümüze uzanan bir iz bıraktı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Fâtımîler” maddesi.
  2. UNESCO Dünya Mirası, “Historic Cairo”.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Fāṭimid dynasty” maddesi.
  4. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Fâtımîler”, “Hâkim-Biemrillâh” ve “Ezher” maddeleri.
  5. Encyclopaedia Britannica, “Fāṭimid dynasty” ve “al-Ḥākim” maddeleri.
  6. UNESCO Dünya Mirası, “Historic Cairo”; Cambridge University Library, Taylor-Schechter Genizah Collection.

Merak edilenler

Fâtımîler nedir? Fâtımî Halifeliği, 909’da Kuzey Afrika’da kurulan ve İsmâilî Şiî inancına dayanan bir halifeliktir. 969’da Mısır’ı fethederek Kahire şehrini kurdu ve Ezher Camii’ni inşa etti.

Fâtımîler ne zaman kuruldu? Kuruluş: 909, Ubeydullah el-Mehdî (bugünkü Tunus).

Fâtımîler’in başkenti neresiydi? Başkentleri: Rakkâde, Mehdiye, sonra Kahire.

Fâtımîler ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1171, Selâhaddîn-i Eyyûbî.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir