Maya bölgesinde köy toplulukları MÖ 2. binyılda ortaya çıktı; MÖ 1. binyılda El Mirador gibi büyük şehirler kuruldu. Maya uygarlığı hiçbir zaman tek bir devlet altında birleşmedi; her biri kendi kralı (ajaw) tarafından yönetilen şehir devletlerinden oluştu.
Klasik Dönem
MS 250–900 yılları arasındaki Klasik Dönemde Tikal, Calakmul, Palenque ve Copán gibi şehirler piramit tapınakları, saraylar ve top oyunu sahalarıyla parladı. Tikal ile Calakmul arasındaki uzun rekabet, birçok küçük şehri de etkileyen savaşlara yol açtı.
Yazı, takvim ve bilim
Mayalar, Amerika kıtasında tam olarak gelişmiş az sayıdaki yazı sisteminden birini kullandı; bu yazının büyük kısmı 20. yüzyılın ikinci yarısında çözüldü. Gün sayımını belirli bir başlangıç tarihinden itibaren tutan Uzun Sayım takvimi ve sıfır kavramını kullanan sayı sistemi, Mayaların astronomi ve matematik bilgisini gösterir. 2012’de dünyanın sona ereceği yönündeki iddiaların Maya takvimiyle bir ilgisi yoktur; takvimde yalnızca büyük bir döngü tamamlanıyordu.
Çöküş ve sonrası
9. yüzyılda güneydeki ova şehirlerinin çoğu terk edildi. Bunun nedenleri arasında kuraklık, savaşlar ve çevresel baskılar gösterilir. Kuzeyde Yucatán’daki Chichén Itzá ve Mayapán gibi şehirler bir süre daha önemini korudu. 16. yüzyılda İspanyollar bölgeyi ele geçirdi; son bağımsız Maya şehri Nojpetén 1697’de düştü. Bugün milyonlarca insan Maya dillerini konuşmaya devam etmektedir.
Mısır, Kakao ve Geçim: Tarımsal Temeller
Maya şehirlerinin büyümesinin arkasında, Meksika ve Orta Amerika’nın tropik ormanlarına uyarlanmış bir tarım düzeni vardı. Temel besin mısırdı; fasulye ve kabakla birlikte yetiştirilir, bu üçlü dengeli bir beslenme sağlardı. Orman içinde açılan tarlalarda yakıp ekme yöntemi (milpa) uygulanırken, bazı bölgelerde yükseltilmiş tarlalar, teraslar ve sulama kanalları da kullanıldı.
Kakao, yalnızca bir içecek hammaddesi değil, aynı zamanda değerli bir ticaret malı ve bazı bölgelerde ödeme aracıydı. Elitler kakaoyu köpüklü bir içecek olarak törenlerde tüketirdi. Tikal gibi şehirlerde yağmur sularını toplayan geniş rezervuarlar, kurak mevsimde su sağlamak için inşa edildi. 2018’de Guatemala’da yapılan lazer tarama (LiDAR) çalışmaları, ormanın altında on binlerce yapıya, yola ve tarım alanına ait izler olduğunu ortaya çıkararak bölgenin nüfusunun önceki tahminlerden fazla olabileceğini düşündürdü.
Şehir Devletleri ve Siyasi Rekabet: Tikal, Calakmul ve Palenque
Maya siyasi dünyası, birbirleriyle ittifak kuran ve savaşan krallıklar ağıydı. Güneydeki Tikal ile kuzeydeki Calakmul, Klasik Dönem’in iki büyük rakibi olarak bilinir. Calakmul’un hanedanı, yazıtlarda “Yılan” (Kaanul) sembolüyle anılır ve birçok küçük şehirle ittifak kurmuştu. 562’de Tikal’in, Calakmul’la bağlantılı güçler tarafından yenildiği yazıtlardan anlaşılır; bu yenilgiyi izleyen yıllarda Tikal’in siyasi etkisi bir süre azaldı. Ancak 695’te Tikal, Calakmul’a karşı önemli bir zafer kazandı.
Palenque kralı Pakal (615–683), uzun saltanatıyla şehrin sanat ve mimarisini zirveye taşıdı. Kitabeli Tapınak’ın altındaki mezarı 1952’de Alberto Ruz Lhuillier tarafından keşfedildi. Yazıtlar sayesinde pek çok kralın adı, doğum ve ölüm tarihleri ve savaşları bilinir; bu, Mayaları yazıyla tarihi yeniden kurulabilen az sayıdaki Amerika uygarlığından biri yapar.
Yazının Çözülmesi: Knorozov, Proskouriakoff ve Sonrası
Maya yazısı uzun süre okunamadı. 20. yüzyılın ortalarına kadar birçok araştırmacı işaretlerin yalnızca takvim ve ritüel anlamı taşıdığını düşündü. Sovyet dilbilimci Yuri Knorozov, 1950’lerde yazının büyük ölçüde hece değerli işaretlerden oluştuğunu savundu; bu görüş başlangıçta tartışmalı olsa da sonraki araştırmalarla doğrulandı.
Tatiana Proskouriakoff ise 1960’ta Piedras Negras yazıtlarını inceleyerek metinlerin tanrı ve ritüelden çok gerçek kralların doğum, taht çıkışı ve savaşlarını anlattığını gösterdi. Linda Schele, David Stuart ve diğer araştırmacılar bu temelde çözümü ilerletti; bugün Maya metinlerinin büyük bölümü okunabilmektedir. Yazı; taş anıtlarda, seramik kaplarda ve kıvrımlı kâğıt kitaplarda (kodekslerde) kullanıldı.
Kodekslerin Kaderi: Diego de Landa ve Popol Vuh
Maya kâğıt kitaplarının büyük çoğunluğu 16. yüzyılda yok edildi. Yucatán’da Fransisken rahip Diego de Landa, 1562’de Maní’de yapılan bir yargılamada çok sayıda Maya kitabını ve kült nesnesini yaktırdı. Bugün yalnızca dört Maya kodeksi güvenle bilinir; Dresden, Madrid ve Paris kodeksleri ile otantikliği sonradan kabul edilen Grolier kodeksi. Dresden Kodeksi’ndeki Venüs tabloları, Mayaların gök cisimleri hakkındaki gözlemlerinin hassasiyetini gösterir.
Landa’nın kendisi ise sonradan Maya yazısı ve takvimi hakkında “Yucatán’daki Olaylar Üzerine İlişki” adlı bir eser yazdı; bu metin, yazının çözümünde bir ipucu sağlamakla birlikte hatalar da içerir. Yine 16. yüzyılda Kiçe Mayaları tarafından Latin harfleriyle kaydedilen Popol Vuh, yaratılış efsanelerini ve ikiz kahramanların hikâyesini aktarır; Maya düşüncesini anlamak için temel metinlerden biridir.
Takvim Sistemleri: Tzolk’in, Haab’ ve Uzun Sayım
Mayalar birbirini tamamlayan birkaç takvim kullandı. 260 günlük Tzolk’in, 20 günlük ad ile 1–13 arası sayıların birleşiminden oluşur ve ritüel takvimi olarak kullanıldı. 365 günlük Haab’ ise güneş yılına yakın bir gündelik takvimdi. İkisi birlikte 52 yıllık bir “Takvim Turu”nu oluşturur.
Uzun Sayım ise belirli bir başlangıç tarihinden itibaren geçen günleri sayarak çok uzun süreleri tek bir sistemle ifade etme imkânı verdi. 13. baktunun sona erdiği 2012 yılı, popüler kültürde “dünyanın sonu” iddialarıyla anıldı; ancak Maya yazıtlarında böyle bir kehanet bulunmaz, söz konusu tarih yalnızca bir döngünün bitişidir. Sayı sistemi 20 tabanlıydı ve bir nokta, çubuk ve deniz kabuğu simgesiyle sıfırı da gösterebiliyordu.
Terk Edilen Şehirler ve Yaşayan Mayalar
Klasik Dönem’in sonunda, 8. ve 10. yüzyıllar arasında güneydeki birçok şehir terk edildi veya küçüldü. Kuraklık, ormansızlaşma, nüfus baskısı ve savaşlar tartışılan nedenler arasındadır; tek bir sebep gösterilemez. Kuzeyde Chichén Itzá ve daha sonra Mayapán öne çıktı. Chichén Itzá’daki Kukulkan Piramidi’nde (El Castillo), ekinoks günlerinde ışık ve gölge yılan görüntüsü oluşturur.
1697’de Nojpetén’in düşmesiyle son bağımsız Maya krallığı sona erdi; ama Maya halkları ortadan kalkmadı. 19. yüzyılda Yucatán’da yaşanan Kast Savaşı gibi direnişler sürdü. Bugün Guatemala, Meksika, Belize ve Honduras’ta milyonlarca insan K’iche’, Yucatec ve Q’eqchi’ gibi Maya dillerini konuşmaya devam ediyor. Tikal ve Chichén Itzá UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica, “Maya” maddesi.
- UNESCO Dünya Mirası, “Tikal National Park” ve “Pre-Hispanic City of Chichen-Itza”.
- Michael D. Coe, The Maya.
- Encyclopaedia Britannica, “Maya” maddesi.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Tikal National Park” ve “Pre-Hispanic City of Chichen-Itza”.
- Michael D. Coe, The Maya (Thames & Hudson).
- Popol Vuh, Kiçe Maya yaratılış metni.
Merak edilenler
Maya Uygarlığı nedir? Maya uygarlığı, bugünkü Meksika’nın güneyi, Guatemala, Belize ve Honduras’ta binlerce yıl boyunca gelişen bir Mezoamerika uygarlığıdır.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir