Kısa ömürlü Sui Hanedanı’nın çöküşü sırasında komutan Li Yuan, 618’de Tang Hanedanı’nı kurdu. Oğlu Li Shimin (İmparator Taizong, 626–649), devleti güçlendiren ve Çin tarihinde örnek hükümdar olarak anılan bir yöneticidir.
Göktürkler ve Orta Asya
Taizong, 630’da Doğu Göktürk Kağanlığı’nı yendi ve İl Kağan’ı esir aldı; Göktürkler yarım yüzyıl kadar Çin hâkimiyeti altında kaldı. 682’de İlteriş Kutluk Kağan’ın önderliğinde bağımsızlık yeniden kazanıldı; Orhun yazıtları bu dönemi anlatır. Tang orduları Orta Asya’ya kadar ilerledi; ancak 751’de Talas Savaşı’nda Abbasi ordusuna yenildi. Karlukların savaş sırasında Abbasiler tarafına geçmesi sonucu etkiledi.
Wu Zetian ve altın çağ
Wu Zetian, Çin tarihinde kendi adına imparator unvanıyla hüküm süren tek kadındır (690–705). İmparator Xuanzong döneminde Tang kültürü zirveye ulaştı. Li Bai ve Du Fu gibi şairler bu dönemde yaşadı; Budizm geniş ölçüde yayıldı. Tahta baskıyla basılmış ve tarihi bilinen en eski kitap olan Elmas Sutra (868) bu döneme aittir.
An Lushan isyanı ve son
755’te Soğd-Türk kökenli komutan An Lushan’ın başlattığı isyan, sekiz yıl sürdü ve çok büyük can kayıplarına yol açtı. Tang Hanedanı, Uygur süvarilerinin yardımıyla isyanı bastırabildi; ancak merkezi otorite bir daha eski gücüne kavuşamadı. 9. yüzyıldaki köylü ayaklanmalarından sonra hanedan 907’de sona erdi.
Başkent Chang’an: Dünyanın En Kozmopolit Şehirlerinden Biri
Tang başkenti Chang’an (bugünkü Xi’an), 7. ve 8. yüzyılda dünyanın en kalabalık ve en kozmopolit şehirlerinden biriydi. Şehir, düzenli bir ızgara planına göre kurulmuş, geniş caddeler ve surlarla çevrili mahallelerden oluşuyordu. Kaynaklar şehir nüfusunun yaklaşık bir milyon olduğunu aktarır; bu rakam dönemin en yüksek tahminlerinden biridir ve kesin kabul edilmemelidir.
Şehirde Soğd tüccarları, Türkler, Tibetliler, Koreliler, Japonlar ve İranlı topluluklar yaşıyordu. İki büyük pazar, Doğu ve Batı Pazarı, İpek Yolu ticaretinin merkeziydi. Zerdüşt ve Maniheist tapınaklarının yanı sıra Hristiyan ve Budist yapılar da bulunuyordu. Nesturi Hristiyanlığına ait 781 tarihli bir yazıt, Xi’an’da bugün de görülebilir. Chang’an’ın planı Japonya’da Nara ve Heian dönemi şehirlerine de örnek oldu.
Devlet Düzeni: Sınavlar, Hukuk ve Vergi
Tang yönetimi, Sui döneminde başlayan merkezî devlet düzenini geliştirdi. Memur seçiminde yazılı sınav sistemi önem kazandı; bu yöntem soylu ailelerin ayrıcalıklarını tamamen kaldırmasa da yetenekli kişilerin devlet görevlerine gelmesinin yolunu açtı. 653’te derlenen Tang Kanunnamesi, sonraki yüzyıllarda Japonya, Kore ve Vietnam gibi komşu ülkelerin hukuk düzenini etkileyen kapsamlı bir metin olarak kabul edilir.
Başlangıçta arazi eşit dağıtım sistemi ve buna bağlı vergi–angarya düzeni uygulandı. 8. yüzyılda nüfus artışı, arazi el değiştirmeleri ve savaşlar bu sistemi bozdu. 780’de yapılan reformla vergi, kişi başına değil, sahip olunan arazi ve mal varlığına göre yılda iki kez toplanır hâle geldi. Bu değişiklik devletin gelirini bir süre daha korudu, ancak yerel valilerin askerî ve mali yetkilerinin artması merkezi zayıflattı.
Taizong’un Kağanlığı ve Tang’ın Batı Siyaseti
630’da Doğu Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasından sonra Tang İmparatoru Taizong, bozkır halkları tarafından “Tengri Kağan” unvanıyla tanındı. Bu unvan, Tang hükümdarlarının hem yerleşik Çin devleti hem de bozkır dünyası için meşru lider olarak görülmek istediğini gösterir. Birçok Türk beyi ve komutan Tang ordusunda görev aldı; sınır koruma ve seferlerde Türk süvarilerinden yararlanıldı.
Batıda Tang, Tarım Havzası’ndaki vahaları kontrol altına almak için Kuça ve Kâşgar gibi şehirlere garnizonlar yerleştirdi. Bu bölgeler, “Dört Garnizon” denilen sistemle yönetildi. Tibet İmparatorluğu ile uzun süren rekabet de bu dönemde yaşandı; 641’de Prenses Wencheng’in Tibet kralı Songtsen Gampo ile evlendirilmesi, iki devlet arasındaki diplomatik ilişkilerin bilinen örneklerindendir. Yine de Tibet, 8. yüzyılda Tang’ın batıdaki konumunu ciddi biçimde zorladı.
Budizm, Hac Yolculukları ve Xuanzang
Tang döneminde Budizm Çin’de en parlak çağlarından birini yaşadı. Rahip Xuanzang, 629 civarında Hindistan’a hacca çıktı; Orta Asya ve Afganistan üzerinden yaklaşık on altı yıl süren yolculuğun ardından 645’te Chang’an’a döndü. Getirdiği çok sayıda Sanskritçe metni Çinceye çevirmeye başladı ve gezisini anlatan “Büyük Tang Hanedanı’nın Batı Bölgeleri Kaydı” adlı eseri Orta Asya ve Hindistan tarihi için önemli bir kaynak oldu.
Budist manastırları geniş topraklara ve gelire sahip oldu. Bu durum zamanla devletle çıkar çatışmasına yol açtı; İmparator Wuzong döneminde 845’te başlatılan kısıtlamalar sırasında binlerce manastır kapatıldı ve rahip sayısı azaltıldı. Bu olay, Çin’de Budizmin kurumsal gücünü uzun süre sarstı, ancak inanç halk arasında yaşamaya devam etti.
Şiir, Sanat ve Teknoloji: Altın Çağın Kültürel Mirası
Tang dönemi, Çin edebiyatında şiirin zirvesi olarak kabul edilir. Li Bai, Du Fu ve Wang Wei gibi şairlerin eserleri bugün de Çin’de okullarda okutulur. Tang şiirinin kısa ve yoğun biçimleri sonraki yüzyıllarda Doğu Asya’da edebî ölçü hâline geldi. Resim, seramik ve müzik de bu dönemde gelişti; ünlü üç renkli Tang seramikleri ve at heykelcikleri hâlâ müzelerin önemli parçalarındandır.
Teknoloji alanında matbaa gelişti. 868 tarihli Elmas Sutra, tarihi kesin olarak bilinen en eski basılı kitap olarak anılır. Çay içme alışkanlığı bu dönemde yaygınlaştı ve Lu Yu’nun “Çay Klasiği” adlı eseri çayı bir kültür konusu hâline getirdi. Porselen üretimi de Tang döneminde gelişerek İpek Yolu ve deniz yollarıyla Orta Doğu’ya ulaştı.
Çöküşün Devamı: Valiler, Huang Chao ve 907
An Lushan isyanından sonra Tang hanedanı yaklaşık bir buçuk yüzyıl daha ayakta kaldı, ancak gerçek otorite giderek askerî valilere (jiedushi) geçti. Bu valiler kendi bölgelerinde vergi topluyor, ordu besliyor ve bazen merkezden bağımsız hareket ediyordu. Saray ise hadımlar ile memurlar arasındaki çekişmelerle meşguldü.
9. yüzyılın sonlarında kıtlıklar ve vergi yükü köylü ayaklanmalarını doğurdu. Huang Chao önderliğindeki isyan 875’ten 884’e kadar sürdü; 880’de Chang’an isyancıların eline geçti ve şehir büyük zarar gördü. Hanedan isyanı bastırabildi, ancak bu süreçte güçlenen komutanlardan Zhu Wen, 907’de son imparatoru tahttan indirerek kendi hanedanını kurdu. Böylece Çin, Beş Hanedan ve On Krallık denilen parçalı döneme girdi.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica, “Tang dynasty” maddesi.
- Orhun Yazıtları (Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları).
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Talas Savaşı” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Tang dynasty” ve “Chang’an” maddeleri.
- Cambridge History of China, Cilt 3: Sui and T’ang China, 589–906.
- Xuanzang, Büyük Tang Hanedanı’nın Batı Bölgeleri Kaydı (Da Tang Xiyu Ji).
- Orhun Yazıtları (Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları).
Merak edilenler
Tang Hanedanı nedir? Tang Hanedanı, 618’den 907’ye kadar Çin’i yönetti ve Çin tarihinin en parlak dönemlerinden biri olarak kabul edilir.
Tang Hanedanı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 618, Li Yuan (İmparator Gaozu).
Tang Hanedanı’nın başkenti neresiydi? Başkent: Chang’an.
Tang Hanedanı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 907.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir