750’de Abbasiler Emevî Halifeliği’ni yıkınca Emevî ailesinin pek çok üyesi öldürüldü. Halife Hişâm’ın torunu Abdurrahman b. Muâviye kaçarak Kuzey Afrika üzerinden Endülüs’e geçti ve 756’da Kurtuba’da emirliğini ilan etti. “Dâhil” (giren) lakabıyla anılır.
Kurtuba
I. Abdurrahman 785’te Kurtuba Ulu Camii’nin yapımını başlattı; cami sonraki emirler döneminde genişletildi ve çift renkli kemerleriyle İslam mimarisinin simgelerinden biri oldu. 9. yüzyılda Bağdat’tan gelen müzisyen Ziryâb, Endülüs’te müzik, yemek ve giyim kültürünü etkiledi.
Halifelik dönemi
III. Abdurrahman 929’da kendini halife ilan ederek Abbasiler ve Fâtımîlerle eşit bir konuma yükseldi. Kurtuba yakınlarında görkemli saray şehri Medînetü’z-Zehrâ’yı kurdu. Oğlu II. Hakem’in kütüphanesinde yüz binlerce cilt kitap bulunduğu rivayet edilir. Kurtuba bu dönemde Batı Avrupa’nın en kalabalık şehirlerinden biriydi.
el-Mansûr ve dağılma
10. yüzyılın sonunda devleti fiilen Hâcib el-Mansûr (Avrupa kaynaklarında Almanzor) yönetti; kuzeydeki Hıristiyan krallıklarına çok sayıda sefer düzenledi. Onun ölümünden sonra 1009’da başlayan iç savaş (fitne) halifeliği yıktı ve 1031’de Endülüs, “mülûkü’t-tavâif” denilen küçük beyliklere bölündü. Kurtuba Ulu Camii ve Medînetü’z-Zehrâ bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Emirlikten Halifeliğe
Abdurrahman b. Muâviye 756’da Kurtuba yakınlarında Abbasi destekli valiyi yenerek Endülüs’te bağımsız bir Emevî emirliği kurdu. Sonraki iki yüzyıl boyunca emirler, merkezî bir devlet düzeni oluşturmaya çalıştı; I. Hişâm, I. Hakem ve II. Abdurrahman dönemlerinde vergi sistemi, ordu ve saray düzenlendi. 9. yüzyılın sonunda ise Ömer b. Hafsûn’un güneydeki isyanı, devleti ciddi biçimde zorladı.
III. Abdurrahman, 912’de emir olduğunda ülke parçalanma tehlikesi taşıyordu. Hafsûn isyanını bastırdı ve iç düzeni sağladı. 929’da kendini “halife” ilan etti. Bu unvan, Kuzey Afrika’da yükselen Fâtımîlere ve Bağdat’taki Abbasilere karşı Endülüs’ün bağımsız bir İslam otoritesi olduğunu gösteriyordu. Halifelik, Kurtuba’yı Akdeniz dünyasının üç büyük merkezinden biri haline getirdi.
Toplum ve Ekonomi
Endülüs toplumu Müslüman Araplar, Berberiler, yerli kökenli Müslümanlar, Hıristiyanlar ve Yahudilerden oluşuyordu. Hıristiyanların bir bölümü Arapça konuşup Arap kültürünü benimsedi ve “Müstarab” adıyla anıldı. Dönemin ünlü Yahudi hekim ve diplomatı Hasdai bin Şaprut, III. Abdurrahman’ın sarayında görev yaptı ve dış ilişkilerde rol oynadı. Dinî azınlıklar vergi ödeyerek kendi cemaat düzenlerini sürdürdü; bu düzen her dönemde kusursuz işlemedi, ancak sonraki Avrupa’da pek rastlanmayan bir birlikte yaşama tecrübesi sundu.
Ekonomi tarıma, el sanatlarına ve ticarete dayanıyordu. Sulama kanalları ve bahçe kültürü yaygınlaştı; ipek, deri, silah ve seramik üretimi gelişti. Kurtuba’nın pazarları Kuzey Afrika, Mısır ve Avrupa’yla bağlantılıydı. Devlet, altın ve gümüş sikke basarak ticaretin istikrarını destekledi.
Kurtuba’da Bilim, Kütüphane ve Edebiyat
Kurtuba, 10. yüzyılda bilgi üretiminin merkezlerinden biriydi. II. Hakem’in sarayındaki kütüphanenin yüz binlerce cilt içerdiği rivayet edilir; rakamlar kaynaklara göre değişse de koleksiyonun çok büyük olduğu konusunda görüş birliği vardır. Hakem, doğuya adamlar göndererek kitap topladı ve kâtipleri kopya çıkarmakla görevlendirdi.
Cerrah ez-Zehrâvî, Kurtuba sarayında çalıştı ve cerrahi aletleri ile yöntemleri anlatan geniş bir tıp ansiklopedisi yazdı; eser sonraki yüzyıllarda Latinceye çevrilerek Avrupa tıp eğitiminde etkili oldu. Astronom Mesleme el-Mecrîtî ve düşünür İbn Hazm da bu çevrede yetişti ya da çalıştı. Şiir ve edebiyat da gelişti; Endülüs’te doğan muvaşşah ve zecel biçimleri sonraki Avrupa şiirini etkilemiş olabilir.
Medînetü’z-Zehrâ ve Ulu Cami
III. Abdurrahman’ın Kurtuba yakınlarında yaptırdığı saray şehri Medînetü’z-Zehrâ’nın inşasına 936 dolaylarında başlandı. Teraslar halinde yükselen şehirde saray, divan, bahçeler, cami ve atölyeler vardı. Sarayın elçi kabul salonları, Bizans ve Avrupa elçilerini etkilemek üzere tasarlandı. Şehir, 1010’lardaki iç savaşta yağmalandı ve harabeye döndü; kalıntıları 20. yüzyılda kazılarak ortaya çıkarıldı ve 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Kurtuba Ulu Camii ise 785’te başlayan inşadan itibaren her emir ve halife tarafından genişletildi. II. Hakem 961’den sonra camiye yeni bir mihrap bölümü ve zengin mozaikler ekletti. Çift katlı kemerleri ve sütun ormanıyla İslam mimarisinin simgesidir. Bugün katedrale çevrilmiş haliyle Kurtuba Tarihî Merkezi UNESCO listesindedir.
Mansûr’un Yükselişi ve Fitne Dönemi
II. Hakem’in 976’da ölümünden sonra halifeliğe henüz çocuk yaştaki II. Hişâm geçti. Gerçek güç, saray hâcibi Muhammed b. Ebî Âmir’in eline geçti; “el-Mansûr” (Zafer Kazanan) unvanını alan bu devlet adamı, ordu düzenini değiştirip Berberi askerlere dayandı ve kuzeydeki Hıristiyan krallıklara çok sayıda sefer düzenledi. 997’de Santiago de Compostela’ya yürüdü ve şehri yağmaladı. 1002’de ölünce yerine oğlu Abdülmelik geçti.
Mansûr ailesinin iktidarı kısa sürdü. 1009’da başlayan Fitne dönemi, Arap, Berberi ve Slav kökenli gruplar arasında iç savaşa dönüştü; halifeler kısa sürede değişti. Son halife III. Hişâm 1031’de azledildi ve Kurtuba’da halifelik kaldırıldı. Endülüs, taife denilen onlarca küçük devlete bölündü. Bu parçalanma, kuzeydeki Hıristiyan krallıkların güneye ilerleyişini kolaylaştırdı.
Taifa Krallıkları ve Endülüs’ün Bıraktığı İz
Halifeliğin dağılmasından sonra Sevilla, Granada, Toledo, Zaragoza gibi şehirler bağımsız taife krallıklarına dönüştü. Siyasi parçalanmaya rağmen bu saraylar, birbirleriyle yarışarak şairleri, bilginleri ve sanatçıları himaye etti; bu nedenle taife dönemi kültürel açıdan verimli bir çağ olarak anılır. 1085’te Toledo’nun Kastilya Kralı VI. Alfonso’ya geçmesi, taifeleri Kuzey Afrika’daki Murâbıtlardan yardım istemeye itti.
Kurtuba’nın bilgi birikimi, Toledo gibi şehirlerde yapılan Arapçadan Latinceye çeviriler yoluyla Avrupa’ya ulaştı. Felsefe, tıp, astronomi ve matematik alanlarındaki eserler, 12. yüzyıldan itibaren Avrupa üniversitelerinde okutulmaya başladı. Böylece Endülüs Emevîlerinin siyasi ömrü kısa olsa da, bilgi ve kentleşme alanındaki etkisi yüzyıllar boyu sürdü.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Endülüs Emevîleri” maddesi.
- UNESCO Dünya Mirası, “Historic Centre of Cordoba” ve “Caliphate City of Medina Azahara”.
- Encyclopaedia Britannica, “Umayyad dynasty (Spain)” maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Endülüs”, “Abdurrahman b. Muâviye” ve “Mansûr b. Ebû Âmir” maddeleri.
- Encyclopaedia Britannica, “Umayyad dynasty (Spain)” ve “Córdoba” maddeleri.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Caliphate City of Medina Azahara” (2018) ve “Historic Centre of Córdoba”.
Merak edilenler
Endülüs Emevî Devleti nedir? Endülüs Emevî Devleti, Abbasilerin Emevî ailesini tasfiyesinden kurtulan I.
Endülüs Emevî Devleti ne zaman kuruldu? Kuruluş: 756, I. Abdurrahman (emirlik).
Endülüs Emevî Devleti’nin başkenti neresiydi? Başkent: Kurtuba (Córdoba).
Endülüs Emevî Devleti ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1031, mülûkü’t-tavâif dönemi.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir