“Chiến tranh Lạnh” mô tả cuộc cạnh tranh lâu dài trong đó hai siêu cường cạnh tranh về chính trị, kinh tế, ý thức hệ, vũ khí và công nghệ mà không trực tiếp chiến đấu trong một cuộc chiến tranh lớn. Vũ khí hạt nhân giữ cho cuộc cạnh tranh ở trạng thái “lạnh”, vì xung đột trực tiếp đồng nghĩa với sự hủy diệt lẫn nhau, nhưng các cuộc chiến tranh nóng đã diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới.
Sự khởi đầu
Là đồng minh trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, Hoa Kỳ và Liên Xô có quan điểm bất đồng về tương lai của châu Âu sau chiến tranh. Các chế độ do Liên Xô hậu thuẫn được thiết lập ở Đông Âu; năm 1946, Winston Churchill tuyên bố một “bức màn sắt” đã buông xuống lục địa này. Năm 1947, Mỹ công bố chính sách “kiềm chế” chủ nghĩa cộng sản với Học thuyết Truman và viện trợ ồ ạt để tái thiết Tây Âu thông qua Kế hoạch Marshall. Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp cũng nhận được viện trợ theo Học thuyết Truman, và Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập NATO vào năm 1952.
Các khối và vũ khí
Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) được thành lập vào năm 1949, cùng năm Liên Xô thử nghiệm quả bom nguyên tử đầu tiên. Năm 1955, Khối phía Đông thành lập Hiệp ước Warsaw. Cả hai bên đã phát triển hàng nghìn đầu đạn hạt nhân và tên lửa liên lục địa. Khái niệm “sự hủy diệt lẫn nhau được đảm bảo” đã ngăn cản họ tham gia chiến tranh trực tiếp.
Các cuộc khủng hoảng và chiến tranh ủy nhiệm
- Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953): Cuộc chiến mà Thổ Nhĩ Kỳ cũng cử quân tham chiến, kết thúc với việc bán đảo bị chia cắt.
- Khủng hoảng tên lửa Cuba (Tháng 10 năm 1962): Việc Liên Xô triển khai tên lửa hạt nhân tới Cuba đã đẩy thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân; khủng hoảng được giải quyết thông qua các bước đi song phương, bao gồm việc Liên Xô rút tên lửa và sau đó Mỹ tháo dỡ các tên lửa Jupiter khỏi Thổ Nhĩ Kỳ.
- Chiến tranh Việt Nam: Sự can dự kéo dài của Mỹ kết thúc bằng chiến thắng của Bắc Việt Nam vào năm 1975.
- Afghanistan (1979–1989): Sự can thiệp của Liên Xô biến thành một cuộc chiến tranh kéo dài và tốn kém.
Cuộc chạy đua không gian
Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên, Sputnik, vào ngày 4 tháng 10 năm 1957 và đưa con người đầu tiên, Yuri Gagarin, vào không gian vào năm 1961. Hoa Kỳ đưa con người lên Mặt Trăng bằng tàu Apollo 11 vào năm 1969. Cuộc chạy đua vào không gian đã thúc đẩy những tiến bộ vĩ đại trong khoa học và công nghệ.
Sự xoa dịu căng thẳng và kết thúc
Trong thời kỳ xoa dịu căng thẳng vào những năm 1970 được gọi là “détente”, các hiệpا định hạn chế vũ khí đã được ký kết. Vào những năm 1980, các cải cách “glasnost” (sự cởi mở) và “perestroika” (cải tổ) của Mikhail Gorbachev đã mở đường cho sự thay đổi ở Đông Âu. Năm 1989, Bức tường Berlin sụp đổ và các chế độ cộng sản ở Đông Âu lần lượt sụp đổ. Liên Xô chính thức tan rã vào ngày 26 tháng 12 năm 1991, chấm dứt Chiến tranh Lạnh.
Thổ Nhĩ Kỳ và Chiến tranh Lạnh
Chiến tranh Lạnh đã tác động sâu sắc đến chính sách đối ngoại và cách tiếp cận an ninh của Thổ Nhĩ Kỳ. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, các yêu sách của Liên Xô liên quan đến các Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ và biên giới phía đông đã thúc đẩy Thổ Nhĩ Kỳ tiến tới liên minh chặt chẽ hơn với phương Tây.
- Học thuyết Truman (1947): Hoa Kỳ thông báo sẽ hỗ trợ kinh tế và quân sự cho Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp.
- Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953): Thổ Nhĩ Kỳ cử một lữ đoàn tới Triều Tiên như một phần của lực lượng Liên Hợp Quốc.
- Tư cách thành viên NATO (1952): Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp gia nhập NATO vào ngày 18 tháng 2 năm 1952.
- Tên lửa Jupiter: Sau Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, các tên lửa Jupiter của Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ đã bị tháo dỡ và di dời vào năm 1963.
Di sản của Chiến tranh Lạnh ngày nay
Mặc dù Chiến tranh Lạnh kết thúc với sự tan rã của Liên Xô vào năm 1991, những dấu ấn mà nó để lại cho thế giới vẫn có thể nhìn thấy được. Bán đảo Triều Tiên ngày nay vẫn bị chia cắt thành hai quốc gia riêng biệt, và ranh giới do thỏa thuận đình chiến năm 1953 vẽ ra vẫn được duy trì. Việc kiểm soát kho vũ khí hạt nhân để lại từ cuộc chạy đua vũ trang thời kỳ đó vẫn tiếp tục là một chủ đề quan trọng trong các hiệp ước quốc tế.
Sự cạnh tranh trong Chiến tranh Lạnh cũng mang lại những khoản đầu tư lớn vào khoa học và công nghệ. Mạng ARPANET, do ARPA thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ khởi xướng vào năm 1969, được coi là tiền thân của internet ngày nay; công nghệ vệ tinh và hệ thống định vị toàn cầu cũng phát triển từ các nghiên cứu trong thời kỳ này. Bằng cách này, nhiều phát minh vốn là sản phẩm của cuộc cạnh tranh quân sự đã dần trở thành một phần của đời sống hàng ngày.
Các câu hỏi thường gặp
Ai đã chiến thắng trong Chiến tranh Lạnh?
Quan điểm phổ biến cho rằng Hoa Kỳ và liên minh phương Tây đã giành ưu thế khi Liên Xô tan rã. Tuy nhiên, các sử gia cũng nhấn mạnh rằng các vấn đề kinh tế và chính trị nội bộ đóng vai trò quyết định trong sự sụp đổ của hệ thống Xô viết.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- John Lewis Gaddis, The Cold War: A New History, Penguin, 2005.
- Odd Arne Westad, The Cold War: A World History, Basic Books, 2017.
- Wilson Center, Lưu trữ tài liệu Dự án Lịch sử Quốc tế Chiến tranh Lạnh.
- NATO – Quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ (trang chính thức)
- Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Văn phòng Sử gia – Học thuyết Truman, 1947
- Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Văn phòng Sử gia – Khủng hoảng tên lửa Cuba, 1962
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *