Sasaniler, adlarını hanedanın atası Sâsân’dan alır. Güneybatı İran’daki Fars bölgesinin yöneticisi I. Erdeşir, 224’te Part hükümdarı V. Artabanos’u yenerek yeni bir imparatorluk kurdu.
Roma ile savaşlar
Erdeşir’in oğlu I. Şapur, Roma’ya karşı büyük başarılar kazandı; 260’ta Edessa (Urfa) yakınlarında Roma İmparatoru Valerianus’u esir aldı. Bu olay, Nakş-ı Rüstem’deki kaya kabartmalarında anlatılır. Sasaniler ile Roma, ardından Bizans arasındaki savaşlar Mezopotamya, Ermenistan ve Suriye için yüzyıllar boyunca sürdü.
Hüsrev Enûşirvân
I. Hüsrev Enûşirvân (531–579), vergi ve ordu düzeninde reformlar yaptı; adaletiyle anılan bir hükümdar olarak İslam kaynaklarına da geçti. Göktürk hükümdarı İstemi Yabgu ile ittifak yaparak Orta Asya’daki Akhun (Eftalit) devletini yıktı. Ktesifon’daki büyük kemerli saray (Tâk-ı Kisrâ) bu dönemle ilişkilendirilir.
Son büyük savaş ve yıkılış
II. Hüsrev, 602’den itibaren Bizans’a karşı büyük bir savaş başlattı; Suriye, Filistin ve Mısır’ı ele geçirdi ve İstanbul’u kuşattı. Ancak Bizans İmparatoru Herakleios’un karşı saldırısıyla ağır yenilgiler aldı. Uzun savaşlarla yorulan imparatorluk, Arap-İslam ordularına 636–637’de Kadisiye’de ve 642’de Nihâvend’de yenildi. Son hükümdar III. Yezdicerd 651’de Merv yakınlarında öldürüldü.
Mirası
Sasani yönetim gelenekleri, sanatı ve saray kültürü, Abbasiler başta olmak üzere sonraki İslam devletlerini derinden etkiledi.
Devlet Düzeni ve Zerdüştlük
Sasani devleti, “şahanşah” (şahların şahı) unvanıyla anılan bir hükümdar etrafında kurulmuştu. Hükümdar, ruhban sınıfı, savaşçı soylular ve kâtipler devlet düzeninin temel taşlarıydı. Eyaletler, merkezin atadığı valilerle yönetiliyor, vergiler hem para hem ayın olarak toplanıyordu. Ruhban sınıfının başındaki mobedan mobed, devlet işlerinde önemli bir ağırlık taşıyordu.
Zerdüştlük, 3. yüzyılda ruhani lider Kartir’in girişimleriyle devlet dininin güçlü bir kurumsal biçimini aldı. Kartir’in yazıtları, diğer dinlerin baskı altında kaldığı bir dönemi anlatır. Mani’nin, I. Bahram döneminde yaklaşık 270’lerin ortasında hapiste ölmesi bu baskının örneklerinden biri sayılır. Sasani döneminde Avesta metinlerinin yazıya geçirildiği geleneksel olarak kabul edilir. Buna rağmen imparatorlukta Hıristiyan, Yahudi ve Budist cemaatleri de varlığını sürdürdü.
Toplum, Ticaret ve Cündişâpûr
Sasani toplumu belirgin sınıflara ayrılmıştı: ruhbanlar, savaşçılar, kâtipler ve çiftçi, zanaatkâr ile tüccarlar. Toprak sahibi küçük soylular olan dihkanlar, vergi toplama ve yerel yönetimde önemli rol oynadı. Hüsrev Enûşirvân’ın reformları, toprak vergisini ölçülmüş araziye bağlayarak devlet gelirlerini daha düzenli hale getirdi.
İpek Yolu’nun batı ucundaki konumu, Sasanileri Çin, Hindistan ve Roma arasındaki ticaretin aracısı yaptı. Ktesifon ve Seleukeia çevresi dünyanın en kalabalık kent bölgelerinden biriydi. Hüzistan’daki Cündişâpûr, tıp ve felsefe eğitimiyle tanındı; Hint, Yunan ve Süryani bilgisi burada bir arada bulundu. Anlatılara göre, 529’da İmparator Justinianus’un Atina’daki okulları kapatması üzerine bazı Yunan filozoflar Hüsrev’in sarayına sığındı; bu rivayetin ayrıntıları tartışmalıdır.
Sanat ve Mimari
Sasani sanatı, saray ve din çevresinde gelişen ve sonraki İslam sanatını da etkileyen bir üsluba sahipti. Fars’taki Nakş-ı Rüstem’de ve Tâk-ı Bostân’da kayalara oyulmuş kabartmalar, hükümdarların taç giyme ve zafer sahnelerini gösterir. Gümüş tabaklar, avlanan hükümdar ve mitolojik hayvan tasvirleriyle, ipek kumaşlar ise geometrik ve hayvan motifleriyle ünlüdür; bunlar uzak ülkelere satılmış, taklit edilmiştir.
Mimaride kubbeli salonlar, eyvan ve tonoz kullanımı öne çıktı. Ktesifon’daki Tâk-ı Kisrâ’nın büyük kemerli salonu, bu geleneğin en bilinen örneğidir. I. Erdeşir’in kurduğu Firuzabad’ın yuvarlak şehir planı da dikkat çekicidir. Fars bölgesindeki Sasani arkeolojik manzarası 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.
Ordu ve Sınır Savaşları
Sasani ordusunun çekirdeğini ağır zırhlı süvari birlikleri oluşturuyordu. Ok atan hafif süvariler ve fil birlikleri de savaşlarda yer aldı. Kuşatma teknikleri zamanla gelişti; I. Şapur döneminde Roma’nın Doğu’daki şehirleri defalarca kuşatıldı.
Roma ve Bizans’la savaşlar Nusaybin, Dara ve Fırat boylarında yoğunlaştı. 363’te Roma İmparatoru Iulianus’un Sasani topraklarındaki seferi sırasında ölümü, Roma’yı ağır bir geri çekilmeye zorladı. 530’da Dara’da Bizans komutanı Belisarius Sasani ordusunu yendi; ertesi yıl Kallinikon’da ise Sasaniler üstün geldi. 532’de Justinianus ile Hüsrev arasında “Ebedî Barış” antlaşması yapıldı; barış, 540’ta Hüsrev’in Antakya’yı almasıyla bozuldu. Bu uzun rekabet iki imparatorluğu da yıpratarak bölgede yeni bir gücün yükselmesine zemin hazırladı.
Sasaniler ve Türkler: Doğu Sınırı
Sasanilerin doğusunda önce Kuşanlar, sonra Eftalitler ve 6. yüzyılın ortasından itibaren Göktürkler vardı. Eftalitlerle yapılan savaşlar, 5. yüzyılda Sasani hükümdarlarının bazen tutsak düşmesine, bazen de haraç ödemesine yol açtı. Hüsrev Enûşirvân, Göktürk hükümdarı İstemi Yabgu ile ittifak kurarak yaklaşık 560’larda Eftalit devletinin çöküşüne katkıda bulundu; Amu Derya iki devlet arasında sınır oldu.
Bu ittifak kalıcı olmadı; Göktürkler ipek ticareti konusunda Sasanilerle anlaşamayınca İstemi, Bizans’la doğrudan temas kurdu. Doğu sınırındaki bu gelişmeler, Sasani devletinin sadece batıda Bizans’la değil, aynı zamanda Orta Asya’da da bir denge siyaseti yürütmek zorunda olduğunu gösterir. Bu çok cepheli yapı, devletin kaynaklarını sürekli zorladı.
İç Çalkantılar ve Arap Fetihleri
Herakleios’un karşı saldırısı, 627’de Ninova yakınlarında Sasani ordusunun yenilmesiyle sonuçlandı. 628’de II. Hüsrev, oğlu II. Kavad’ın öncülüğündeki bir darbeyle devrildi ve öldürüldü. Ardından gelen dört yıl içinde on kadar hükümdar tahta çıktı; kadın hükümdarlar Püranduht ve Azermîduht da bunlar arasındaydı. Merkezî otorite çözüldü ve ordu komutanları arasındaki çekişme arttı.
Bu zayıflık döneminde Arap orduları Irak’a girdi. Kâdisiye Savaşı (636 dolaylarında) Sasani savunmasını kırdı; Ktesifon ele geçirildi. 642’de Nihâvend’deki yenilgi, Sasani direnişini ciddi biçimde kırdı. Son hükümdar III. Yezdicerd, doğuya çekilerek yıllarca kaçtı ve 651’de Merv civarında öldürüldü. Sasani aristokrasisinin ve idari geleneğinin birçok unsuru, sonraki İslam devletlerinin yönetim biçimine karıştı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica, “Sasanian dynasty” maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Sâsânîler” maddesi.
- Encyclopaedia Iranica, “Sasanian dynasty” maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Sâsânîler”, “Enûşirvân” ve “Kâdisiye Savaşı” maddeleri.
- Encyclopaedia Britannica, “Sasanian Empire” ve “Khosrow I” maddeleri.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Sasanian Archaeological Landscape of Fars Region” (2018).
Merak edilenler
Sasani İmparatorluğu nedir? Sasani İmparatorluğu, 224’te I. Erdeşir’in Part hükümdarını yenmesiyle kuruldu ve 651’e kadar İran ve Mezopotamya’yı yönetti.
Sasani İmparatorluğu ne zaman kuruldu? Kuruluş: 224, I. Erdeşir.
Sasani İmparatorluğu’nun başkenti neresiydi? Başkent: Ktesifon (Medâin).
Sasani İmparatorluğu ne zaman sona erdi? Sona eriş: 651, III. Yezdicerd’in ölümü.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir