İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Kırım Hanlığı: Bahçesaray Merkezli Giray Hanedanı ve Osmanlı ile Üç Yüzyıl

Kırım Hanlığı, Altın Orda’nın dağılması sırasında 1441 civarında Cengiz Han soyundan Hacı Giray tarafından kuruldu. 1475’ten sonra Osmanlı himayesine girdi ve Osmanlıların Doğu Avrupa’daki en önemli müttefiklerinden biri oldu. Başkenti Bahçesaray idi; 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’yla bağımsız sayıldı ve 1783’te Rusya tarafından ilhak edildi.

Kırım Hanlığı: Bahçesaray Merkezli Giray Hanedanı ve Osmanlı ile Üç Yüzyıl
Görsel: Wario2 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Kırım Hanlığı, Altın Orda’nın 15. yüzyılda parçalanması sırasında Kırım Yarımadası ve Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda kuruldu. Kurucusu, Cengiz Han’ın oğlu Cuci’nin soyundan gelen Hacı Giray’dır. Hanlığın nüfusu büyük ölçüde Kıpçak Türkçesi konuşan Kırım Tatarlarından oluşuyordu.

Osmanlı himayesi

1475’te Osmanlı komutanı Gedik Ahmed Paşa, Kırım kıyısındaki Ceneviz kolonisi Kefe’yi aldı. Hacı Giray’ın oğlu Mengli Giray Osmanlı himayesini kabul etti. Bu tarihten itibaren hanlar Osmanlı padişahı tarafından onaylanmaya başlandı; Giray hanedanı, Osmanlı hanedanının soyu tükenirse tahta geçebilecek aile olarak görülecek kadar itibarlıydı.

Askerî gücü

Kırım süvarileri Osmanlıların Avrupa ve İran seferlerinde önemli rol oynadı. Hanlık, kuzeydeki Moskova Knezliği ve Lehistan-Litvanya ile sürekli mücadele içindeydi; 1571’de Devlet Giray Moskova’yı yaktı. Kırım akınları komşu bölgelerde büyük kayıplara ve esir alınmalarına da yol açtı.

Bahçesaray ve kültür

Başkent Bahçesaray’daki Han Sarayı, hanlığın en tanınmış yapısıdır. Kırım, Türk-İslam kültürünün kuzeydeki önemli merkezlerinden biriydi; şair Gazi Giray gibi hanlar edebiyatla da uğraştı.

Sona eriş

1768–1774 Osmanlı–Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım Hanlığı Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız sayıldı; halifenin dinî otoritesi ise tanındı. Rusya, 1783’te II. Katerina döneminde Kırım’ı ilhak etti. Bu olay, Müslüman bir halkın yaşadığı toprakların Osmanlı’dan kalıcı olarak kopmasının ilk büyük örneklerinden biri sayılır.

Toplum ve ekonomi

Kırım Hanlığı’nın nüfusu Kırım Tatarlarından, bozkırda göçebe yaşayan Nogaylardan ve kıyıdaki şehirlerde yaşayan Rum, Ermeni, Karay ve Yahudi topluluklarından oluşuyordu. Han ve bey aileleri arasında Şirin, Barın, Argın ve Kıpçak gibi büyük boy aileleri önemli bir rol oynuyordu; bunlar hanın danışmanları ve komutanları olarak devlet yönetimine ortak oluyordu.

Ekonominin önemli bölümü hayvancılık ve tarıma dayanıyordu. Bununla birlikte komşu bölgelere düzenlenen akınlar ve esir ticareti de hanlığın gelir kaynakları arasındaydı. Kefe, Karadeniz’in en önemli ticaret ve esir pazarlarından biri hâline geldi; buradan Osmanlı topraklarına ve Akdeniz dünyasına insan ve mal satıldı.

Moskova ve Lehistan ile mücadele

16. yüzyılda Kırım, Moskova Knezliği ile Lehistan-Litvanya arasındaki dengeyi gözeten bir politika izledi. Hanlar kimi zaman Moskova ile, kimi zaman Lehistan ile ittifak kurdu; Kazan ve Astrahan hanlıklarının Moskova’ya karşı korunması da Kırım’ın öncelikleri arasındaydı. 1521’de Moskova yakınlarına ulaşan bir akın düzenlendi.

Devlet Giray, 1571’de Moskova’ya girerek şehrin büyük bölümünün yanmasına yol açtı. Ertesi yıl Molodi Muharebesi’nde Rus ordusuna yenildi ve Kazan ile Astrahan’ın geri alınması hayali gerçekleşmedi. Bu yenilgiden sonra Moskova’nın güneye doğru yayılması yavaş ama kararlı biçimde sürdü.

Gerileme ve Küçük Kaynarca

17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı’nın gücü zayıfladıkça Kırım’ın dayanağı da sarsıldı. Rusya’nın Azak ve Ukrayna bozkırlarına ilerleyişi hanlığı kuşattı. 1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus orduları Kırım’a girdi; 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile hanlık Osmanlı’dan siyasi olarak ayrılıp “bağımsız” ilan edildi, ancak padişah dinî bakımdan halife olarak tanınmaya devam etti.

Bu düzenleme pratikte Rus etkisini artırdı. Rusya’nın desteklediği Şahin Giray han oldu; yaptığı reformlar bir bölüm toplumda tepkiye yol açtı ve isyanlar çıktı. Hanlığın siyasi yapısı çözülürken Rus müdahalesi giderek derinleşti.

1783 ilhakı ve Kırım Tatarlarının sonraki tarihi

1783’te Rusya Kırım’ı ilhak ettiğini ilan etti ve Kırım Hanlığı sona erdi. İlhakın ardından Kırım Tatarlarının büyük bir kısmı, çeşitli dalgalar hâlinde Osmanlı topraklarına göç etti; 19. yüzyıl boyunca süren bu göçler, bugün Türkiye’de Kırım kökenli büyük bir topluluğun oluşmasında etkili oldu.

Kırım Tatarlarının tarihindeki bir diğer ağır dönüm noktası, 1944’te Sovyet yönetiminin topluluğu toplu hâlde Orta Asya’ya sürmesidir. Tatarların bir bölümü 1980’lerin sonundan itibaren Kırım’a dönmeye başladı. Hanlığın mirası bugün Bahçesaray Han Sarayı, dil ve kültürel gelenek aracılığıyla yaşatılmaktadır.

Yönetim ve hukuk düzeni

Hanlığın yönetiminde han, divan ve beylerin oluşturduğu bir yapı vardı. Hanın yanında kalgay ve nureddin adlı yüksek görevliler bulunuyordu; bunlar genellikle hanedan üyeleri arasından seçilirdi. Önemli kararlar, beylerin ve din adamlarının katıldığı toplantılarda alınırdı.

Hukuk düzeni şeriat ile örfi uygulamaların birleşiminden oluşuyordu. Hanlığın doğu ve kuzey kesimlerinde Nogay boyları kendi geleneklerine göre yaşamayı sürdürdü. Hanların Osmanlı sultanının onayıyla tahta çıkması ve zaman zaman İstanbul tarafından azledilmesi, iç siyasi dengeleri etkileyen önemli bir unsurdu.

Din, eğitim ve kültürel yaşam

Kırım’da medreseler, tekkeler ve camiler toplumun din ve eğitim hayatını şekillendirdi. Bahçesaray, Karasu Bazar ve Gözleve gibi şehirler, bölgenin kültürel merkezleri olarak öne çıktı. Han sarayında edebiyat, müzik ve hat sanatı himaye gördü; bazı hanlar şiir yazdı.

Kırım Tatar Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ile Kıpçak Türkçesi arasında bir köprü işlevi gördü. Ermeni ve Rum topluluklar da kendi kiliselerini ve okullarını sürdürdü. Bu çok dinli ve çok dilli yapı, hanlığın toplumsal yapısının önemli özelliklerinden biriydi.

Osmanlı ile ilişkinin niteliği

Kırım’ın Osmanlı ile ilişkisi ne tam bağımlılık ne de eşit ittifak olarak tanımlanabilir. Han, Osmanlı seferlerine süvari gönderdi; karşılığında Osmanlı hanlığa mali destek ve siyasi koruma sağladı. Hanların adına hutbe okunması ve sikke basılması, egemenliğin simgeleri olarak varlığını sürdürdü.

Ancak Osmanlı’nın hanları atama ve azletme yetkisi zaman zaman Kırım içinde tepki doğurdu. Giray hanedanı, kendi bağımsızlık anlayışını korumaya çalıştı. Bu ikili yapı, hanlığın siyasi tarihinde sürekli bir gerilim ve pazarlık alanı oluşturdu.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kırım Hanlığı” maddesi.
  2. Halil İnalcık, “Kırım Hanlığı” incelemeleri.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Crimean Khanate” maddesi.
  4. Alan W. Fisher – The Crimean Tatars
  5. Halil İnalcık – “Giray” ve “Ḳirim” maddeleri, Encyclopaedia of Islam
  6. TDV İslâm Ansiklopedisi – “Kırım Hanlığı” maddesi
  7. Alan W. Fisher – The Crimean Tatars
  8. Halil İnalcık – “Giray” ve “Ḳirim” maddeleri, Encyclopaedia of Islam
  9. TDV İslâm Ansiklopedisi – “Kırım Hanlığı” maddesi

Merak edilenler

Kırım Hanlığı nedir? Kırım Hanlığı, Altın Orda’nın dağılması sırasında 1441 civarında Cengiz Han soyundan Hacı Giray tarafından kuruldu. 1475’ten sonra Osmanlı himayesine girdi ve Osmanlıların Doğu Avrupa’daki en önemli müttefiklerinden biri oldu.

Kırım Hanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1441 civarı, Hacı Giray.

Kırım Hanlığı’nın başkenti neresiydi? Başkent: Bahçesaray.

Kırım Hanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1783, Rusya’nın ilhakı.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir