Το Χανατάτο της Κριμαίας ιδρύθηκε στη χερσόνησο της Κριμαίας και τις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας κατά τη διάλυση της Χρυσής Ορδής τον 15ο αιώνα. Ο ιδρυτής του ήταν ο Χατζί Γκιράι, απόγονος του Τζότσι, γιου του Τζένγκις Χαν. Η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν Κριμαίοι Τατάροι που μιλούσαν μια κιπτσάκ τουρκική γλώσσα.
Οθωμανική προστασία
Το 1475 ο οθωμανός στρατηγός Γκεντίκ Αχμέτ Πασά έλαβε τη γενovéζικη αποικία Καφά στην ακτή της Κριμαίας. Ο γιος του Χατζί Γκιράι, ο Μενλί Γκιράι, αποδέχτηκε την οθωμανική προστασία. Από τότε και μετά οι χάνες επιβεβαιούνταν από τον οθωμανό σουλτάνο, και η δυναστεία των Γκιράι ήταν τόσο σεβαστή που θεωρούταν η οικογένεια που θα μπορούσε να αναλάβει τον θρόνο αν η οθωμανή γραμμή εξαφανιζόταν.
Στρατιωτική δύναμη
Η κριμαία ιππική έπαιξε σημαντικό ρόλο στις οθωμανικές εκστρατείες στην Ευρώπη και την Ιράν. Το χανατάτο βρισκόταν σε συνεχή σύγκρουση με τη Μοσχοβία και την Πολωνία-Λιθουανία στο βορρά· το 1571 ο Ντεβλετ Γκιράι κάψιμο τη Μόσχα. Οι επιδρομές των Κριμαίων προκάλεσαν επίσης σοβαρές απώλειες και αιχμαλωσία σε γειτονικές περιοχές.
Μπαχτσισαράι και πολιτισμός
Το Παλάτι του Χάν στην πρωτεύουσα Μπαχτσισαράι είναι το πιο γνωστό κτίριο του χανατάτου. Η Κριμαία ήταν ένα από τα σημαντικά βόρεια κέντρα του τουρκοϊσλαμικού πολιτισμού, και χάνες όπως ο ποιητής Γκαζί Γκιράι ήταν επίσης άνδρες των γραμμάτων.
Τέλος
Με την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊνάρτζα, υπογεγραμμένη μετά τον Ρωσο-Οθωμανικό Πόλεμο του 1768–1774, το Χανατάτο της Κριμαίας διαχωρίστηκε από τους Οθωμανούς και ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο, ενώ αναγνωρίστηκε η θρησκευτική εξουσία του χαλίφα. Η Ρωσία anexed την Κριμαία το 1783 υπό την Κατερίνα Β΄, μια από τις πρώτες σημαντικές περιπτώσεις χωρών κατοικημένων από μουσουλμάνο πληθυσμό που χάθηκαν μόνιμα στους Οθωμανούς.
Κοινωνία και οικονομία
Ο πληθυσμός του Χανατάτου της Κριμαίας αποτελούνταν από Κριμαίους Τατάρους, τους νομάδες Νόγκαϊ της στέπης, και ελληνικές, αρμενικές, καραΐτικές και εβραϊκές κοινότητες στις παραλιακές πόλεις. Μεγάλες φυλετικές οικογένειες όπως οι Σιρίν, Μπαρίν, Αργκίν και Κιπτσάκ έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αριστοκρατία του χάν, συμμετέχοντας στην κυβέρνηση ως σύμβουλοι και στρατηγοί.
Μια μεγάλη μέρος της οικονομίας βασίζονταν στην κτηνοτροφία και τη γεωργία. Οι επιδρομές σε γειτονικές περιοχές και ο εμπορίασμος δούλων ήταν επίσης πηγές εισοδήματος του χανατάτου. Η Καφά γίνεται ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά και αγορές δούλων στη Μαύρη Θάλασσα, από όπου άνθρωποι και αγαθά πουλούνταν στα οθωμανικά εδάφη και τον μεσογειακό κόσμο.
Ο αγώνας με τη Μόσχα και την Πολωνία
Στον 16ο αιώνα η Κριμαία ακολούθησε πολιτική που ζητούσε να ισορροπήσει τη Μοσχοβία και την Πολωνία-Λιθουανία. Οι χάνες μερικές φορές συμμαχούσαν με τη Μόσχα και μερικές με την Πολωνία· η προστασία των χανατάτων του Καζάν και Αστραχάν από τη Μόσχα ήταν επίσης μεταξύ των προτεραιοτήτων της Κριμαίας. Το 1521 μια επίδρομη έφτασε στα προάστια της Μόσχας.
Το 1571 ο Ντεβλετ Γκιράι μπήκε στη Μόσχα και το μεγαλύτερο μέρος της πόλης κάηκε. Την επόμενη χρονιά ήττησε από το ρωσικό στρατό στη Μάχη του Μολόντι, και η ελπίδα ανάκτησης του Καζάν και Αστραχάν δεν υλοποιήθηκε. Μετά από αυτή την ήττα η νοτιά επέκταση της Μόσχας συνέχισε αργά αλλά σταθερά.
Αποκλίση και Κιουτσούκ Καϊνάρτζα
Στον 17ο και 18ο αιώνα, καθώς η οθωμανική δύναμη αδυνάτιζε, η υποστήριξη της Κριμαίας σαλεύτηκε επίσης. Η ρωσική πρόοδος στο Αζόφ και την ουκρανική στέπη περικύκλωσε το χανατάτο. Κατά τον οθωμανο-ρωσικό πόλεμο του 1768–1774, ρωσικοί στρατοί μπήκαν στην Κριμαία· με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊνάρτζα το 1774 το χανατάτο διαχωρίστηκε πολιτικά από τους Οθωμανούς και ανακηρύχθηκε «ανεξάρτητο», αν και ο σουλτάνος συνέχιζε να αναγνωρίζεται ως χαλίφας σε θρησκευτικούς όρους.
Στην πράξη αυτή η ρύθμιση αυξάνει την ρωσική επιρροή. Ο Σαχίν Γκιράι, υποστηριζόμενος από τη Ρωσία, γίνεται χάν· οι μεταρρυθμίσεις του προκάλεσαν αντίδραση σε μέρος της κοινωνίας και ξέσπασαν επαναστάσεις. Καθώς η πολιτική δομή του χανατάτου διαλύονταν, η ρωσική παρέμβαση εναργύνατο.
Η anexed του 1783 και η μεταγενέστερη ιστορία των Κριμαίων Τατάρων
Το 1783 η Ρωσία ανακοίνωσε την anexed της Κριμαίας και το Χανατάτο της Κριμαίας έφτασε στο τέλος του. Μετά την anexed ένα μεγάλο μέρος των Κριμαίων Τατάρων μετανάστευσε σε οθωμανικά εδάφη σε διαδοχικά κύματα· αυτές οι μετανάστευσεις, που συνέχισαν καθ' όλο τον 19ο αιώνα, συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας μεγάλης κοινότητας κριμαϊκής προέλευσης στη σύγχρονη Τουρκία.
Άλλο ένα βαρύ στροφικό σημείο στην ιστορία των Κριμαίων Τατάρων ήταν η μαζική απομάκρυνση της κοινότητας στην Κεντρική Ασία από τις σοβιετικές αρχές το 1944. Ένα μέρος των Τατάρων άρχισε να επιστρέφει στην Κριμαία από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Σήμερα η κληρονομιά του χανατάτου διατηρείται ζωντανή μέσω του Παλάτι του Χάν στο Μπαχτσισαράι, της γλώσσας και των πολιτιστικών παραδόσεων.
Κυβέρνηση και νομική τάξη
Η κυβέρνηση του χανατάτου αποτελούνταν από τον χάν, το ντιβάν και τους ευγενείς. Παράλληλα με τον χάν στεκόταν υψηλοί λειτουργοί που λέγονταν καλγκα και νουρεντίν, συνήθως επιλεγμένοι από μέλη της δυναστείας. Σημαντικές αποφάσεις λήφθηκαν σε συνεδριάσεις στις οποίες παρευρέθηκαν ευγενείς και θρησκευτικοί άνδρες.
Η νομική τάξη συνδυάζει το ισλαμικό δίκαιο με τη συνήθη πρακτική. Στις ανατολικές και βόρειες περιοχές του χανατάτου οι φυλές Νόγκαϊ συνέχισαν να ζουν σύμφωνα με τις δικές τους παραδόσεις. Το γεγονός ότι οι χάνες ανέβαιναν στον θρόνο με την έγκριση του οθωμανού σουλτάνου και μερικές φορές απομακρυνόνταν από την Κωνσταντινούπολη ήταν σημαντικός παράγοντας στις εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες.
Θρησκεία, εκπαίδευση και πολιτιστική ζωή
Στην Κριμαία, τα μαντράσα, τα τεκκές και τα τζαμιά διαμόρφωσαν τη θρησκευτική και εκπαιδευτική ζωή της κοινωνίας. Πόλεις όπως το Μπαχτσισαράι, το Καρασουμπαζάρ και το Γκιοζλέβε ξεχώρισαν ως πολιτιστικά κέντρα της περιοχής. Η λογοτεχνία, η μουσική και η καλλιγραφία προστατεύονταν στο δικαστήριο του χάν, και μερικοί χάνες έγραφαν ποιήματα.
Η κριμαϊκή ταταρική τουρκική υπηρετούσε ως γέφυρα μεταξύ της οθωμανικής τουρκικής και της κιπτσάκ τουρκικής. Αρμενικές και ελληνικές κοινότητες διατήρησαν επίσης τα δικά τους ναούς και σχολεία. Αυτή η πολυθρησκευτική και πολυγλωσσική δομή ήταν ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά του κοινωνικού συνθέτου του χανατάτου.
Η φύση της σχέσης με τους Οθωμανούς
Η σχέση της Κριμαίας με τους Οθωμανούς δεν μπορεί να περιγραφεί ούτε ως πλήρης εξάρτηση ούτε ως συμμαχία ισών. Ο χάν έστελνε ιππική στις οθωμανικές εκστρατείες, και σε αντάλλαγμα οι Οθωμανοί έδιναν στο χανατάτο οικονομική υποστήριξη και πολιτική προστασία. Η ανάγνωση της κούτβας της Παρασκευής και η χάραξη νομισμάτων στα ονόματα των χάνων συνέχισαν ως σύμβολα κυριαρχίας.
Ωστόσο, η οθωμανική εξουσία να διορίζει και να απομακρύνει χάνες μερικές φορές προκάλεσε αντίδραση μέσα στην Κριμαία. Η δυναστεία των Γκιράι προσπάθησε να διατηρήσει τη δική της ιδέα ανεξαρτησίας. Αυτή η διπλή δομή δημιούργησε ένα σταθερό πεδίο τάσης και διαπραγμάτευσης στην πολιτική ιστορία του χανατάτου.
Πηγές και επιπλέον ανάγνωση
- Τουρκία Διγιάνεθ Βακφί Ισλάμ Ανσικλοπεδισι, «Κιρίμ Χανlığı».
- Χαλίλ Ιναλτσίκ, μελέτες για το Χανατάτο της Κριμαίας.
- Encyclopaedia Britannica, «Crimean Khanate».
- Αλαν Γου. Φίσερ – The Crimean Tatars
- Χαλίλ Ιναλτσίκ – «Γκιράι» και «Κιρίμ» entries, Encyclopaedia of Islam
- Τουρκία Διγιάνεθ Foundation Encyclopaedia of Islam – «Κιρίμ Χανlığı» entry
- Αλαν Γου. Φίσερ – The Crimean Tatars
- Χαλίλ Ιναλτσίκ – «Γκιράι» και «Κιρίμ» entries, Encyclopaedia of Islam
- Τουρκία Διγιάνεθ Foundation Encyclopaedia of Islam – «Κιρίμ Χανlığı» entry
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *