Kartaca, bugünkü Lübnan kıyısındaki Sur şehrinden gelen Fenikeliler tarafından kuruldu. Efsaneye göre kurucusu Kraliçe Elissa (Dido) idi ve geleneksel kuruluş tarihi MÖ 814’tür. Fenikece’de “Yeni Şehir” anlamına gelen Qart-hadasht adı, Latincede Carthago oldu.
Ticaret imparatorluğu
Kartaca, güçlü donanmasıyla Batı Akdeniz ticaretini denetledi. Kuzey Afrika kıyılarında, Sicilya’nın batısında, Sardinya’da ve İspanya’nın güneyinde koloniler ve ticaret merkezleri kurdu. Şehir, seçilmiş yargıçlar ve bir senato tarafından yönetiliyordu.
Pön Savaşları
Sicilya üzerindeki rekabet, Roma ile Birinci Pön Savaşı’na (MÖ 264–241) yol açtı; Kartaca yenilerek Sicilya’yı kaybetti. İkinci Pön Savaşı’nda (MÖ 218–201) komutan Hannibal, İspanya’dan yola çıkıp filleriyle Alpleri aşarak İtalya’ya girdi; MÖ 216’da Cannae’de Roma ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Ancak Roma direndi ve Scipio, MÖ 202’de Zama’da Hannibal’i yendi.
Yıkılış
Üçüncü Pön Savaşı (MÖ 149–146) sonunda Roma, Kartaca’yı kuşatıp yıktı; halkın büyük kısmı öldürüldü veya köleleştirildi. Bölge Roma’nın Africa eyaleti oldu. Kartaca daha sonra bir Roma şehri olarak yeniden kuruldu. Kartaca’nın arkeolojik alanı bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Hannibal’in sonu
Hannibal, savaştan sonra bir süre Kartaca’da devlet adamı olarak görev yaptı; Roma baskısıyla sürgüne gitti. Son yıllarını Anadolu’da geçirdi ve bugünkü Gebze yakınlarındaki Libyssa’da öldü.
Şehir, Liman ve Yönetim
Kartaca, bugünkü Tunus Körfezi’nin kıyısında, Byrsa tepesinin çevresinde kurulmuştu. Şehrin en dikkat çekici yapısı, iç içe iki bölümden oluşan yapay limanıydı: biri tüccar gemileri, dairesel olan diğeri ise savaş gemileri içindi. Antik kaynaklar, savaş limanında yüzlerce geminin barındırılabildiğini anlatır.
Yönetimde her yıl seçilen iki “şüfet” (yargıç), bir senato ve zengin ailelerden oluşan bir meclis bulunuyordu; kaynaklarda halk meclisinden de söz edilir. Aristoteles, Kartaca’yı iyi dengelenmiş bir karma yönetim örneği olarak anmıştır. Şehrin zenginliği ticarete, tarıma ve madenciliğe dayanıyordu. Kartacalı Mago’nun tarım üzerine yazdığı çok ciltli eser, Kartaca bilgisinin Roma senatosu tarafından bile değerli sayıldığını gösterir; Roma, şehir düştükten sonra eseri Latinceye çevirtti.
Din, Toplum ve Tartışmalı Tophet
Kartacalılar, Fenike geleneğinden gelen tanrılara tapıyordu. Baal Hammon ve eşi Tanit en çok saygı gören ilahlardı; Tanit simgesi şehrin steli ve mezar taşlarında sık görülür. Şehir, farklı kökenlerden gelen insanları barındıran kozmopolit bir yapıya sahipti; Fenikeliler, Berberiler ve Yunanlılar birlikte yaşadı.
Kartaca’da “tophet” denen kutsal alanda bulunan çocuk ve hayvan kalıntıları, tarih yazımında uzun bir tartışmaya yol açtı. Bazı antik Yunan ve Roma yazarları çocuk kurbanından söz eder; ancak Roma kaynakları düşman propagandası içerebilir. Arkeologlar bu alanın bir kurban yeri mi, yoksa erken ölen çocukların gömüldüğü bir mezarlık mı olduğunu hâlâ tartışır. Bu belirsizlik, Kartaca hakkındaki bilgilerin büyük kısmının Romalı rakiplerin kaleminden geldiğini hatırlatır.
İspanya’da Barkalar ve Hannibal’in Yükselişi
Birinci Pön Savaşı’nı kaybeden Kartaca, Sicilya’yı yitirdi ve ağır bir tazminat ödemek zorunda kaldı. Komutan Hamilkar Barka, MÖ 237’de İspanya’ya geçerek Kartaca’nın kaybını telafi edecek yeni bir güç merkezi kurmaya girişti. Gümüş madenleri ve ticari bağlantılar, Barka ailesine mali kaynak sağladı. Damadı Hasdrubal, MÖ 228 dolaylarında Yeni Kartaca’yı (bugünkü Cartagena) kurdu.
Hamilkar’ın oğlu Hannibal, MÖ 221’de komutayı devraldı. MÖ 219’da Roma’nın müttefiki Sagunto’yu kuşatması, İkinci Pön Savaşı’nı başlattı. Hannibal, MÖ 218’de Pirenelerden ve Alplerden geçerek İtalya’ya girdi; soğuk, hastalık ve kayıplar yüzünden ordusunun büyük bölümünü yolda yitirdi, ama Trebia, Trasimene ve MÖ 216’daki Cannae’de Roma’ya ağır yenilgiler yaşattı. Cannae, askerî tarihte kuşatma savaşının klasik örneği sayılır.
Zama’dan Barış Antlaşmasına
Roma, Hannibal’in İtalya’daki varlığını kırmak yerine savaşı başka cephelere taşıdı. Scipio, İspanya’daki Kartaca üslerini ele geçirdi, ardından MÖ 204’te Kuzey Afrika’ya çıktı. Hannibal, İtalya’dan geri çağrıldı ve MÖ 202’de Zama’da Scipio’ya yenildi. MÖ 201’de yapılan barış antlaşması, Kartaca’yı İspanya’dan ve denizaşırı topraklardan çıkardı; ağır bir savaş tazminatı getirdi ve donanmayı sınırladı, ayrıca Roma’nın izni olmadan savaşmayı yasakladı.
Hannibal, savaştan sonra bir süre Kartaca’da şüfetlik yaptı ve reformlar önerdi. Roma’nın baskısıyla doğuya kaçtı; Seleukos kralı III. Antiochos ve ardından Bitinya kralının yanında sığındı. MÖ 183 dolaylarında, Romalıların eline geçmek üzereyken zehir içerek yaşamına son verdiği anlatılır.
Üçüncü Pön Savaşı ve Şehrin Düşüşü
Savaştan sonra Kartaca ekonomik olarak toparlandı; bu durum Roma’da kaygı yarattı. Senatör Cato’nun her konuşmasını “Üstelik Kartaca’nın yıkılması gerektiğini düşünüyorum” diye bitirdiği anlatılır. Komşu Numidya Kralı Massinissa’nın saldırıları da Kartaca’yı zor durumda bıraktı. Kartaca, antlaşmayı çiğneyerek Numidya’ya karşı savaşa girince Roma bunu gerekçe yaptı.
MÖ 149’da başlayan kuşatma üç yıl sürdü. MÖ 146 baharında Scipio Aemilianus komutasındaki Romalılar şehre girdi ve günlerce süren sokak çatışmalarının ardından Kartaca’yı yaktı. Nüfusun büyük bölümü öldü ya da köle edildi. Şehrin toprağının tuzlanıp ekilemez hâle getirildiği yönündeki yaygın anlatı ise antik kaynaklarda yer almaz; modern dönemde yaygınlaşan bir efsane olarak kabul edilir.
Roma Kartacası ve Kalıntılar
Kartaca’nın hikâyesi yıkımla bitmedi. MÖ 44’te Iulius Caesar, şehrin yeniden kurulmasına karar verdi; Augustus döneminde Kartaca, Roma’nın Africa eyaletinin başkenti oldu ve Roma imparatorluğunun en büyük şehirlerinden biri haline geldi. Antonin Hamamları, Akdeniz kıyısının en büyük hamamlarındandı. 439’da Vandal kralı Geiserik şehri aldı; 698’de Arap fetihleriyle Kartaca terk edildi ve nüfusu yeni kurulan Tunus’a kaydı.
Bugün Tunus’un kuzeyinde, Kartaca Arkeolojik Alanı 1979’dan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Alandaki Punik limanlar, mezarlıklar ve Roma yapıları, farklı katmanların üst üste geldiği bir şehri gösterir. Kartaca hakkındaki bilgiler büyük ölçüde Polybios gibi Yunan ve Romalı tarihçilere dayandığı için, arkeoloji Kartacalıların kendi sesine ulaşmada özel bir önem taşır.
Kartaca’nın Denizcilik ve Ticaret Mirası
Kartacalılar, Fenike denizcilik geleneğini Batı Akdeniz’de en ileri noktaya taşıdı. Gemileri Atlas Okyanusu kıyılarına, Britanya’ya ve Afrika’nın batı kıyılarına kadar uzandı; Kartacalı denizci Hanno’nun Afrika kıyısı boyunca yaptığı yolculuk, Yunanca bir metinle günümüze ulaşmıştır. Şehrin tüccarları kalay, gümüş, kumaş, boya ve tarım ürünleri taşıdı.
Kartaca’nın en bilinen ticari icatlarından biri, mor boya ve cam üretimi gibi Fenike zanaatlarının geliştirilmesidir. Gemi yapımında önceden hazırlanmış parçaların kullanıldığı düşünülmektedir; bu, Roma donanmasının Birinci Pön Savaşı’nda bir Kartaca gemisini örnek alarak kısa sürede filo kurduğu yönündeki anlatıyla da uyumludur. Böylece Kartaca, yenilgisine rağmen Akdeniz ticaretinin ve denizciliğinin gelişimine kalıcı katkılar yaptı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Polybios, Tarih.
- Titus Livius, Ab Urbe Condita, XXI–XXX. kitaplar.
- UNESCO Dünya Mirası, “Archaeological Site of Carthage”.
- Encyclopaedia Britannica, “Carthage”, “Punic Wars” ve “Hannibal” maddeleri.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Site of Carthage” (1979).
- Polybios, Tarih (Pön Savaşları bölümleri); Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kartaca”.
Merak edilenler
Kartaca nedir? Kartaca, Fenikeliler tarafından bugünkü Tunus’ta kurulan ve Batı Akdeniz’in en güçlü ticaret ve deniz devleti haline gelen bir şehirdir.
Kartaca ne zaman kuruldu? Kuruluş: Geleneksel olarak MÖ 814, Sur’dan gelen Fenikeliler.
Kartaca ne zaman sona erdi? Sona eriş: MÖ 146, Roma tarafından yıkılış.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir