İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

İnka İmparatorluğu: And Dağları’nda Yol Ağı ve Machu Picchu

İnka İmparatorluğu, 15. yüzyılda Peru’daki Cusco merkezli olarak genişleyen ve Güney Amerika’nın en büyük yerli devleti haline gelen imparatorluktur. And Dağları boyunca on binlerce kilometrelik bir yol ağı kurdu, düğümlü iplerle kayıt tuttu. 1532’de Francisco Pizarro komutasındaki İspanyolların hükümdar Atahualpa’yı esir almasıyla yıkılış süreci başladı.

İnka İmparatorluğu: And Dağları’nda Yol Ağı ve Machu Picchu
Fotoğraf: Martin St-Amant (S23678) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

İnkalar, 13. yüzyılda Cusco vadisinde küçük bir krallık olarak ortaya çıktı. 1438 civarında tahta çıkan Pachacuti, komşu halkları yenerek büyük bir genişleme başlattı. Oğlu ve torunu döneminde imparatorluk, bugünkü Ekvador’dan Şili’nin ortalarına kadar uzandı. İnkalar devletlerine “Dört Bölge” anlamına gelen Tawantinsuyu adını veriyordu.

Yönetim ve yollar

İmparatorluk, And Dağları boyunca uzanan ve toplam uzunluğu on binlerce kilometreyi bulan Qhapaq Ñan yol ağıyla birbirine bağlanmıştı; bu yol sistemi bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Yollarda dinlenme istasyonları ve koşucu habercilerle hızlı bir iletişim sağlanıyordu. Yazı kullanmayan İnkalar, nüfus ve vergi kayıtlarını quipu adı verilen renkli düğümlü iplerle tutuyordu.

Tarım ve mimari

Dağ yamaçlarındaki teraslar, sulama kanalları ve depolar, zorlu coğrafyada büyük bir nüfusun beslenmesini sağladı. Harç kullanmadan birbirine kusursuzca oturtulan taş duvarlar İnka mimarisinin simgesidir. Dağ sırtındaki Machu Picchu, 15. yüzyılda yapılmış bir kraliyet yerleşimidir ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

İspanyol fethi

1520’lerin sonunda Avrupa’dan gelen salgınlar ve iki kardeş Huáscar ile Atahualpa arasındaki taht savaşı imparatorluğu zayıflattı. Kasım 1532’de Francisco Pizarro komutasındaki küçük bir İspanyol birliği, Cajamarca’da Atahualpa’yı esir aldı. Atahualpa büyük bir fidye ödemesine rağmen 1533’te idam edildi ve İspanyollar Cusco’ya girdi. İnka direnişi Vilcabamba’da 1572’ye kadar sürdü.

Sapa İnka ve Yönetim: Dört Bölgeden Oluşan Devlet

İnka devletinin başında Sapa İnka denen hükümdar bulunurdu; hükümdarın Güneş Tanrısı Inti’nin soyundan geldiğine inanılırdı. İmparatorluk, Cusco’dan dört yöne uzanan dört bölgeye ayrılmıştı: Chinchaysuyu, Antisuyu, Qullasuyu ve Kuntisuyu. Her bölge valiler tarafından yönetilir, valilerin altında binlik, yüzlük ve onluk gruplara dayanan bir hiyerarşi bulunurdu.

Devlet, fethettiği toplulukların yerel liderlerini çoğu zaman görevde bırakır, karşılığında bağlılık ve işgücü isterdi. Bazı toplulukların nüfusu, sadakati sağlamak veya yeni tarım alanlarını işletmek için uzak bölgelere yerleştirilirdi (mitmaq uygulaması). Resmî dil olarak Keçuva yaygınlaştırıldı; bugün Peru, Bolivya ve Ekvador’da milyonlarca insan Keçuva konuşmaktadır.

Mit’a, Depolar ve Kayıt Sistemi: Parasız Bir Ekonomi

İnka ekonomisinde bugünkü anlamda para ya da pazar sistemi yoktu. Devlet, mit’a denen dönemsel emek yükümlülüğüyle yollar, teraslar ve tapınaklar için işgücü topladı. Halk, yıl içinde belirli süre devlete çalışır; karşılığında devlet yemek, içecek ve şenlikler sağlardı. Bu sistem, tahıl ve tekstil gibi malların depolanmasıyla desteklendi.

Qollqa denen devlet depoları, yollar boyunca ve yönetim merkezlerinde sıralanırdı. Depolanan tahıl, kuraklık ya da savaş zamanlarında ordu ve halk için kullanılırdı. Sayısal kayıtlar quipu denilen düğümlü iplerle tutuldu; renk, düğüm tipi ve konumu sayıları ve bazı araştırmacılara göre başka bilgileri de temsil ediyordu. Quipu’yu okuyan görevliler khipukamayuq adıyla anılırdı. Bu sistemin tam olarak nasıl okunduğu hâlâ araştırılmaktadır.

Qhapaq Ñan ve Chasqui Habercileri

Qhapaq Ñan, İnka yol sisteminin adıdır; And Dağları’nı, çölleri ve ormanları aşarak yaklaşık otuz bin kilometreyi bulan bir ağ oluşturur. 2014’te Arjantin, Bolivya, Şili, Kolombiya, Ekvador ve Peru’nun ortak başvurusuyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Yollar basamaklı taş yollar, köprüler, geçitler ve tünellerle zorlu coğrafyaya uyarlanmıştı.

Yol boyunca, belirli aralıklarla tampu denen konaklama istasyonları vardı. Chasqui adı verilen koşucu haberciler, mesajları ve küçük yükleri istasyonlar arasında bir bayrak yarışı gibi taşıyarak kısa sürede çok uzun mesafeler kat edebiliyordu. Q’eswachaka gibi ot liflerinden örülen asma köprüler, yerel topluluklarca her yıl yeniden örülmeye devam ediyor; bu gelenek UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listesindedir.

Tarım ve Yüksek Rakım: Patates, Mısır ve Chuño

İnka tarımı, farklı yükseklik katmanlarındaki iklimlerden yararlanmaya dayanıyordu. Vadilerde mısır, daha yüksek yerlerde patates ve kinoa yetiştirildi. Binlerce patates çeşidi geliştirildi. Patatesler don ve güneş yardımıyla kurutularak chuño denen, uzun süre saklanabilen bir gıdaya dönüştürüldü; bu yöntem depolamanın temel unsurlarından biriydi.

Moray’daki dairesel teras çukurları, farklı iklim koşullarının küçük bir alanda denendiği tarımsal bir deney alanı olarak yorumlanır. Teraslar yalnızca toprağı tutmaya değil, sıcaklık farkını dengelemeye ve sulamaya da hizmet etti. Lama ve alpakalar, yük taşıma, yün ve et için kullanıldı; tekerlek ise yük taşımada kullanılmadı. Bu sistem, yüksek ve zor bir coğrafyada büyük bir nüfusun beslenmesini mümkün kıldı.

Cusco, Machu Picchu ve Din

Başkent Cusco, İnka dünyasının dinî ve siyasi merkezi sayıldı; adı Keçuva dilinde “göbek” anlamına gelen bir sözcükle ilişkilendirilir. Şehrin en önemli yapılarından Koricancha, Güneş Tapınağı olarak bilinir ve duvarları altın levhalarla kaplı anlatılırdı. İspanyol fethinden sonra tapınağın temelleri üzerine bir kilise inşa edildi; bugün bu kalıntılar iç içe görülebilir. Şehrin yukarısındaki Sacsayhuamán, devasa taş bloklarla yapılmış bir komplekstir.

Machu Picchu ise 1450’lerde Pachacuti için yapılmış bir saray yerleşimi olarak kabul edilir. İspanyol fethinden sonra terk edildi ve dünyaya 1911’de Hiram Bingham’ın keşif gezisiyle tanıtıldı. Dinî inanç sisteminde Inti (Güneş), Viracocha (yaratıcı tanrı) ve Pachamama (Toprak Ana) önemli yer tutardı. Ölen hükümdarların mumyaları korunur ve törenlerle dolaştırılırdı.

İç Savaştan Vilcabamba’ya: Fethin Ardındaki Direniş

Hükümdar Huayna Capac’ın 1520’lerin sonlarında ölümü, Avrupa’dan gelen hastalıkların bölgede yayıldığı döneme denk geldi. Veliaht sorunu, oğulları Huáscar ve Atahualpa arasında bir iç savaşa yol açtı. Atahualpa savaşı kazandığı sırada, 1532’de Francisco Pizarro’nun yaklaşık 170 kişilik birliği Cajamarca’ya ulaştı. İspanyollar, 16 Kasım 1532’de Atahualpa’yı tuzağa düşürerek esir aldı. Atahualpa, odayı altın ve gümüşle doldurma karşılığında özgürlük sözü verilmesine rağmen 1533’te idam edildi.

Fetihten sonra İnka direnişi sona ermedi. Manco Inca, 1536’da Cusco’yu kuşattı; başarısız olunca Vilcabamba’ya çekilerek bir İnka devleti sürdürdü. Bu devlet, 1572’de son hükümdar Túpac Amaru’nun yakalanıp idam edilmesiyle sona erdi. Yaklaşık iki yüzyıl sonra, 1780’de Túpac Amaru II adıyla da bilinen José Gabriel Condorcanqui öncülüğünde büyük bir isyan çıktı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Encyclopaedia Britannica, “Inca” maddesi.
  2. UNESCO Dünya Mirası, “Qhapaq Ñan, Andean Road System” ve “Historic Sanctuary of Machu Picchu”.
  3. Garcilaso de la Vega, Comentarios Reales de los Incas.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Inca” maddesi.
  5. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Qhapaq Ñan, Andean Road System” (2014) ve “Historic Sanctuary of Machu Picchu”.
  6. Terence N. D’Altroy, The Incas (Wiley-Blackwell).

Merak edilenler

İnka İmparatorluğu nedir? İnka İmparatorluğu, 15. yüzyılda Peru’daki Cusco merkezli olarak genişleyen ve Güney Amerika’nın en büyük yerli devleti haline gelen imparatorluktur.

İnka İmparatorluğu’nun başkenti neresiydi? Başkent: Cusco (Peru).

İnka İmparatorluğu ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1532 – 1533, İspanyol fethi.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir