İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

İlhanlılar: Hülagü’nün İran’da Kurduğu Moğol Devleti

İlhanlı Devleti, Cengiz Han’ın torunu Hülagü tarafından 1256’da İran’da kuruldu. Bağdat’ı alarak Abbasi Halifeliği’ne son verdi; Anadolu Selçukluları da İlhanlı hâkimiyetine girdi. Gazan Han döneminde Müslüman olan İlhanlılar, Merâğa rasathanesi ve Reşîdüddin’in tarih eseri gibi bilim ve kültür alanındaki katkılarıyla da tanınır. 1335’te Ebû Said’in ölümüyle dağıldı.

İlhanlılar: Hülagü’nün İran’da Kurduğu Moğol Devleti
Görsel: Cresques Abraham / Wikimedia Commons (Public domain)

Büyük Han Möngke, kardeşi Hülagü’yü İran ve batısındaki toprakları fethetmekle görevlendirdi. Hülagü 1256’da İran’daki Nizârî İsmâilîlerin merkezi Alamut’u, 1258’de Bağdat’ı aldı ve Abbasi halifesi el-Müsta‘sım’ı öldürttü. Hülagü ve halefleri, Büyük Han’a bağlılığı ifade eden “İlhan” unvanını kullandı.

Memlükler ve Altın Orda

İlhanlıların batıya ilerleyişi 1260’ta Ayn Câlût’ta Memlüklere yenilmeleriyle durdu. Kafkasya üzerindeki anlaşmazlıklar nedeniyle Müslüman olan Altın Orda hanlarıyla da uzun süre savaştılar. Anadolu Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ’dan sonra Moğollara, ardından İlhanlılara bağlı kaldı.

Gazan Han

Gazan Han (1295–1304), tahta çıkarken Müslüman oldu ve İslamiyet devletin resmî dini haline geldi. Vergi, ölçü-tartı ve posta sisteminde kapsamlı reformlar yaptı. Veziri Reşîdüddin Fazlullah, dünya tarihini ve Türk-Moğol boylarını anlatan büyük eseri Câmiu’t-Tevârîh’i yazdı.

Bilim ve mimari

Hülagü’nün desteğiyle Nasîrüddin Tûsî, 1259’da Merâğa’da dönemin en gelişmiş rasathanelerinden birini kurdu. Olcaytu Han’ın Sultaniye’de yaptırdığı dev kubbeli türbe UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Sona eriş

Son güçlü hükümdar Ebû Said 1335’te varis bırakmadan öldü. İlhanlı toprakları Celâyirliler, Çobanoğulları ve Muzafferîler gibi yerel hanedanlar arasında bölündü; Anadolu’da ise Eretna Beyliği ortaya çıktı.

Kökenler ve ilk yıllar

İlhanlı Devleti’nin temeli, Moğol İmparatorluğu’nun Cengiz Han’dan sonra büyük hanlıklara ayrılmasıyla atıldı. Büyük Han Möngke, kardeşi Hülagü’ye İran ve batısındaki ülkeleri düzene sokma görevini verdi. Hülagü’nün ordusu Alamut’ta Nizârî İsmâilî kalelerini ortadan kaldırdı ve 1258’de Bağdat’ı alarak yüzyıllık Abbasi halifeliğini fiilen sona erdirdi. Bu olay, İslam dünyası tarihinin en sarsıcı dönüm noktalarından biri olarak anılır ve şehrin kütüphaneleri ile nüfusu üzerindeki yıkımı kaynaklarda uzun uzun tartışılır.

Hülagü, Möngke’nin ölümünün ardından doğuya, Moğol iç siyasetine dönmedi; İran’da kalarak kendi devletini kurdu. “İlhan” unvanı, Büyük Han’a bağlı bir hükümdarı belirtiyordu, ancak zamanla İlhanlılar fiilen bağımsız hareket etti. Başkent olarak sırasıyla Merâğa, Tebriz ve Sultaniye kullanıldı. İlk dönemde hükümdarlar Moğol göçebe geleneğini sürdürdü; Budizm, Nasturî Hristiyanlık ve Şamanizm gibi inançlara yakınlık gösterdiler. Hülagü’nün ailesinde Hristiyan inancına yakın kişilerin varlığı da kaynaklarda geçer, bu da İlhanlıların Haçlılar ve Avrupa güçleriyle diplomatik temas arayışını açıklamaya yardımcı olur.

Anadolu ve komşularla ilişkiler

İlhanlıların Anadolu politikası, bölgenin Türk tarihi açısından belirleyici oldu. 1243’teki Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara bağlanmıştı; İlhanlılar döneminde bu bağımlılık daha sistemli hâle geldi. Anadolu’ya Moğol valileri ve askerî birlikler gönderildi, vergi toplandı ve Selçuklu sultanları fiilen İlhanlı denetimi altında hüküm sürdü. Bu baskı, Anadolu’daki Türkmen boyları ile uç beylikleri arasında hareketliliğe yol açtı; zamanla Karamanoğulları gibi beyliklerin güçlenmesi İlhanlı otoritesinin zayıfladığı dönemlerle denk düştü.

Batıda Memlük Devleti ile yaşanan rekabet İlhanlıların dış politikasının merkezindeydi. 1260’taki Ayn Câlût Savaşı’nda Moğol ilerleyişi durdu ve Suriye’nin hâkimiyeti konusundaki mücadele uzun yıllar sürdü. Kuzeyde ise Altın Orda ile Kafkasya üzerindeki anlaşmazlıklar yüzünden çatışma hiç bitmedi. Böylece İlhanlılar hem batıda hem kuzeyde iki cephede mücadele etmek zorunda kaldı. Bu durum, devletin kaynaklarını tüketti ve iç siyasetteki sorunları da ağırlaştırdı. Yine de İlhanlı diplomasisi, Avrupa krallıkları ve papalıkla elçi alışverişi yapacak kadar geniş bir ağa sahipti; bu temaslar, dönemin uluslararası ilişkilerinin ne kadar çok yönlü olduğunu gösterir.

Gazan Han reformları, bilim ve çöküş

Gazan Han’ın 1295’te tahta çıkması, İlhanlı tarihinin dönüm noktasıdır. Müslüman olarak İslamiyet’i devletin resmî dini yaptı ve ardından geniş bir reform programına girişti. Vergi sistemi yeniden düzenlendi, ölçü ve tartılar standartlaştırıldı, posta ve haberleşme ağı güçlendirildi. Amaç, göçebe Moğol aristokrasisinin köylü ve şehirli nüfus üzerindeki baskısını sınırlandırmak ve devlet gelirlerini istikrara kavuşturmaktı. Veziri Reşîdüddin Fazlullah, bu dönemde Câmiu’t-Tevârîh adlı büyük tarih eserini kaleme aldı; eser, Moğol, Türk ve dünya tarihine dair en önemli kaynaklardan biridir.

Bilim ve mimari alanında da İlhanlılar önemli katkılar yaptı. Nasîrüddin Tûsî’nin Merâğa’da kurduğu rasathane, dönemin en gelişmiş astronomi merkezlerinden biri oldu. Olcaytu Han’ın Sultaniye’de yaptırdığı kubbeli türbe ise İslam mimarisinin ilgi çekici örnekleri arasındadır. Ancak Ebû Said’in 1335’te çocuksuz ölmesiyle hanedan krize girdi. Tahtın varisi bulunmadığı için bölgesel emirler güç kazandı ve devlet kısa sürede Celâyirliler, Çobanlılar ve Muzafferîler gibi küçük hanedanlara bölündü. Bu parçalanma, daha sonra Timur’un bölgeyi fethetmesine zemin hazırladı. Tarihçiler, İlhanlıları hem yıkıcı fetihleriyle hem de kültürel ve idari katkılarıyla birlikte değerlendirir.

Din, toplum ve yönetimde Moğol-İran sentezi

İlhanlı toplumu, Moğol göçebe aristokrasisi ile yerleşik İranlı ve Türk nüfusun bir arada yaşadığı karma bir yapıya sahipti. Yönetimin üst kademelerinde Moğol komutanlar bulunurken, vergi toplama, yazışma ve saray idaresi gibi alanlarda deneyimli İranlı vezirler ve katipler görev yaptı. Bu iş bölümü, Gazan Han’ın reformlarından sonra daha da belirginleşti. Hanlar, Moğol geleneklerini tamamen terk etmedi; yasa olarak “yasa” (Cengiz Han’a atfedilen kurallar) çerçevesini korudu, ancak İslam hukukunu ve yerel gelenekleri de uygulamaya katarak hibrit bir hukuk düzeni oluşturdu.

Dinî çeşitlilik de İlhanlı dünyasının bir özelliğiydi. Müslümanlar, Hristiyanlar, Yahudiler ve Budistler aynı devletin tebaasıydı. Gazan Han’dan sonra İslamiyet’in resmî din olması, bu çeşitliliği tamamen ortadan kaldırmadı; ancak güç dengesini Müslüman çoğunluk lehine değiştirdi. Dönemin tarihçileri ve gezginleri, şehirlerdeki canlı ticareti, Tebriz’in büyük pazarlarını ve Doğu-Batı arasındaki ürün akışını ayrıntılı biçimde anlatır. Bu yönüyle İlhanlılar, Moğol barışı olarak anılan geniş ticaret ağının önemli bir halkasıydı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Reşîdüddin Fazlullah, Câmiu’t-Tevârîh.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “İlhanlılar” maddesi.
  3. UNESCO Dünya Mirası, “Soltaniyeh”.
  4. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “İlhanlılar” maddesi
  5. Reşîdüddin Fazlullah – Câmiu’t-Tevârîh
  6. Encyclopaedia Britannica – Ilkhanate
  7. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “İlhanlılar” maddesi
  8. Encyclopaedia Britannica – Ilkhanate

Merak edilenler

İlhanlılar nedir? İlhanlı Devleti, Cengiz Han’ın torunu Hülagü tarafından 1256’da İran’da kuruldu.

İlhanlılar ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1256, Hülagü Han.

İlhanlılar’ın başkenti neresiydi? Başkentleri: Merâğa, Tebriz, Sultaniye.

İlhanlılar ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1335, Ebû Said’in ölümü.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir