Hititler, MÖ 2. binyılın başlarında Anadolu’da ortaya çıktı ve yerli Hatti kültürünün birçok unsurunu benimsedi. Krallık MÖ 17. yüzyılda Hattuşa’yı başkent yaptı. Kral I. Murşili, MÖ 1595 civarında Mezopotamya’ya kadar ilerleyerek Babil’i yağmaladı.
İmparatorluk dönemi
MÖ 14. yüzyılda Kral I. Şuppiluliuma, Mitanni Krallığı’nı yenerek Kuzey Suriye’yi Hitit hâkimiyetine aldı. Hititler bu dönemde Mısır ve Babil ile birlikte Yakın Doğu’nun büyük güçlerinden biri oldu.
Kadeş ve barış
MÖ 1274 civarında Kral II. Muvatalli, bugünkü Suriye’deki Kadeş’te Mısır Firavunu II. Ramses ile savaştı; savaş kesin bir sonuç vermedi. MÖ 1259 civarında III. Hattuşili ile II. Ramses arasında imzalanan antlaşma, metni günümüze ulaşan en eski barış antlaşmalarından biridir; Hattuşa’da bulunan kil tablet nüshası İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndedir.
Din ve kültür
Hititler, fethettikleri bölgelerin tanrılarını da kendi panteonlarına kattıkları için “bin tanrılı halk” olarak anılır. Hattuşa yakınlarındaki Yazılıkaya açık hava tapınağında tanrı kabartmaları bulunur. Hattuşa’da bulunan on binlerce çivi yazılı tablet, Çek bilgin Bedřich Hrozný’nin 1915’te Hititçeyi çözmesiyle okunabilir hale geldi. Hattuşa 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne, Boğazköy tabletleri 2001’de UNESCO Dünya Belleği Kaydı’na alındı.
Sona eriş
Hitit İmparatorluğu, MÖ 1200 civarında Doğu Akdeniz’de birçok devleti etkileyen Geç Tunç Çağı çöküşü sırasında yıkıldı; Hattuşa terk edildi. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’de Karkamış gibi “Geç Hitit” şehir devletleri birkaç yüzyıl daha yaşadı.
Hattuşa ve devlet düzeni
Hitit krallığı, başkent Hattuşa’dan yönetilen merkezî bir devletti. Kral aynı zamanda başrahip sayılır, ülkenin tanrılarına karşı sorumlu olurdu. Kraliçe “Tavananna” unvanını taşır ve dinî görevlerde önemli bir yere sahipti. Soylulardan oluşan bir meclis olan “pankus”, krala danışmanlık yapar ve bazı durumlarda kralın hakkını yargılardı.
Kral Telipinu’nun MÖ 16. yüzyılın sonlarında yayımladığı ferman, tahta geçiş kurallarını düzenleyerek hanedan içi cinayetlerin önüne geçmeye çalıştı. Hattuşa’nın kalıntıları bu yönetim düzenini anlamak için bir kaynaktır: Aslanlı Kapı, Kral Kapısı ve Yerkapı gibi yapılar şehrin surlarını ve kutsal alanlarını anlatır. Şehir, kayalık bir yamaç üzerinde kurulmuş, kuzeyden güneye uzanan geniş bir surla çevrelenmiştir.
Hukuk, toplum ve ekonomi
Günümüze ulaşan Hitit Yasaları, yaklaşık iki yüz maddelik bir derlemedir. Yasalar kişilere karşı işlenen suçlarda, mülk anlaşmazlıklarında, evlilik ve miras konularında düzenlemeler içerir. Tazminat ilkesi ağır basar: birçok suçta ölüm cezası yerine, mal ya da gümüş ödemesi öngörülür. Yasaların bazı maddelerinin zamanla yumuşatıldığı, yani cezaların hafifletildiği metin nüshalarından anlaşılır.
Ekonominin temelini arpa ve buğday tarımı ile koyun-sığır yetiştiriciliği oluşturuyordu. Anadolu’nun bakır ve gümüş yatakları devlet için önemli bir gelirdi. Hititlerden önce, MÖ 2. binin başında Kültepe’deki Asur ticaret kolonileri kurulmuş ve bölgeye yazı ve kayıt geleneğini taşımıştı. “Demir çağını Hititler başlattı” fikri yaygındır; oysa demir bu dönemde nadir ve değerliydi, Hititlerin bir demir silah tekeline sahip olduğu görüşü bugün tartışmalıdır.
Dil, yazı ve tabletler
Hititçe, bilinen en eski yazılı Hint-Avrupa dilidir. Hititlerin kendileri dillerini “Neşili”, yani Neşa (Kaniş) şehrinin dili olarak adlandırırdı. Hattuşa’daki devlet arşivinde bulunan on binlerce çivi yazılı tablet, krallara ait annallerden antlaşmalara, dua ve ritüel metinlerinden mektuplara kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsar. Metinlerde Hititçenin yanında Akadca, Hattice, Hurrice ve Luvice de görülür.
Akadca, dönemin uluslararası diplomasi dili olduğu için devletler arası yazışmalarda kullanılırdı. Resmî mühür ve anıt yazıtlarında ise Luvi hiyeroglifleri tercih edildi. Telepinu ve İlluyanka gibi mitler, dönemin inanç dünyasını anlamamızı sağlar. Bedřich Hrozný’nin 1915’te Hititçenin Hint-Avrupa dil ailesine ait olduğunu göstermesi, Eskiçağ dilbiliminin en önemli keşiflerinden biri sayılır.
Ordu, savaş arabaları ve diplomasi
Hitit ordusunun gücü, hafif ve hareketli savaş arabalarına dayanıyordu. Mısır arabalarında iki kişi bulunurken, Hitit arabalarında sürücü, mızrakçı ve kalkan taşıyıcıdan oluşan üç kişi yer alırdı. Mitannili at eğitmeni Kikkuli’nin kaleme aldığı at yetiştirme kılavuzu, Hattuşa tabletleri arasında günümüze ulaşmıştır ve orduda atın ne kadar önemli olduğunu gösterir. Kadeş’te Mısır kaynaklarının verdiği araba sayıları ise abartılı olabilir.
Hititler savaşın yanında diplomasiyi de iyi kullandı. Yenilen krallarla yapılan vasal antlaşmaları karşılıklı yükümlülükler, haraç ve yardım sözü içerirdi; antlaşmalar tanrılar önünde yemin edilerek onaylanırdı. Mısır ile yapılan barış antlaşması, bu geleneğin en bilinen örneğidir ve iki tarafın dilinde yazılmış metinleri bugün de Birleşmiş Milletler binasında bir kopya ile hatırlanır.
Hattuşa’nın terk edilişi ve Geç Hitit devletleri
Hitit başkentinin yıkılmasıyla Hitit kültürü tamamen ortadan kalkmadı. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’de Karkamış, Malatya ve Hama gibi “Geç Hitit” ya da “Yeni Hitit” krallıkları, Luvi dili ve hiyeroglif yazısı ile varlığını yaklaşık beş yüzyıl sürdürdü. Bu şehir devletleri MÖ 8. yüzyılda Asur imparatorluğuna katıldı; Karkamış’ın düşüşü MÖ 717’de gerçekleşti.
Hattuşa’nın yeniden keşfi ise 19. yüzyıla uzanır. Boğazköy’deki harabeleri ilk tanıtan Avrupalı gezginlerden sonra, Hugo Winckler’in 1906’da başlattığı kazılarda tabletler bulundu ve Hitit devleti yeniden bilimsel gündeme girdi. Kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün yürüttüğü çalışmalarla bugün de sürmektedir. Bu uzun süre içinde Hitit tarihi, Mısır ve Mezopotamya kaynakları ile Hattuşa arşivinin birlikte okunmasıyla yeniden kurulmuştur.
Hititlerin çağdaş Türkiye için ayrı bir önemi de vardır: Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenen Hitit eserleri, ziyaretçilere bu toprakların Türklerden çok önce de büyük devletlere ev sahipliği yaptığını ve Anadolu’nun yazılı tarihinin çok eskiye uzandığını gösterir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- UNESCO Dünya Mirası, “Hattusha: the Hittite Capital”.
- Ekrem Akurgal, Anadolu Uygarlıkları.
- Encyclopaedia Britannica, “Hittite” maddesi.
- Trevor Bryce – The Kingdom of the Hittites (Oxford University Press, 2005).
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ve Anadolu uygarlıkları literatürü.
- UNESCO Dünya Mirası, “Hattusha: the Hittite Capital”.
Merak edilenler
Hititler nedir? Hititler, MÖ 17. yüzyıldan MÖ 12. yüzyılın başına kadar Orta Anadolu’da güçlü bir krallık ve imparatorluk kurdu.
Hititler’in başkenti neresiydi? Başkent: Hattuşa (Boğazkale, Çorum).
Hititler ne zaman sona erdi? Sona eriş: MÖ 1180 civarı, Geç Tunç Çağı çöküşü.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir