Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Οι Χίττες: Η Ανατολική Αυτοκρατορία των Χιλιάδων Θεών, Κυβερνούμενη από την Χαττούσα

Οι Χίττες χτίσαν ένα ισχυρό βασίλειο και αυτοκρατορία στην κεντρική Ανατολία από τον 17ο αιώνα έως την αρχή του 12ου αιώνα π.Χ. Η πρωτεύουσά τους ήταν η Χαττούσα, στην σημερινή επαρχία Τσόρουμ της Τουρκίας. Είναι γνωστοί για τη Μάχη της Κάδεσ εναντίον της Αιγύπτου και τη συνθήκη ειρήνης που ακολούθησε. Η γλώσσα τους είναι η παλαιότερη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα που επιβεβαιώνεται γραπτώς.

Οι Χίττες: Η Ανατολική Αυτοκρατορία των Χιλιάδων Θεών, Κυβερνούμενη από την Χαττούσα
Φωτογραφία: Koppas / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Οι Χίττες εμφανίστηκαν στην Ανατολία στις αρχές του 2ου χιλιετηρίου π.Χ. και υιοθέτησαν πολλά στοιχεία της ντόπιας χαττικής κουλτούρας. Στον 17ο αιώνα π.Χ. το βασίλειο έκανε την Χαττούσα πρωτεύουσά του. Ο βασιλιάς Μουρσίλι Α' προχώρησε μέχρι τη Μεσοποταμία και λύμαξε τη Βαβυλώνα περ. το 1595 π.Χ.

Η αυτοκρατορική περίοδος

Στον 14ο αιώνα π.Χ. ο βασιλιάς Σουππιλιούλιαμα Α' νίκησε το βασίλειο του Μιτάνι και έφερε τη βόρεια Συρία υπό χίττιτη κυριαρχία. Οι Χίττες έγιναν μια από τις μεγάλες δυνάμεις του Κοντινού Ανατολής, δίπλα στην Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα.

Κάδεσ και ειρήνη

Περί το 1274 π.Χ. ο βασιλιάς Μουαταλίλι Β' πολέμησε εναντίον του Φαραώ Ραμσῆ Β' της Αιγύπτου στη Κάδεσ, στη σημερινή Συρία· η μάχη ήταν αδιέξοδος. Η συνθήκη που υπογράφηκε περ. το 1259 π.Χ. μεταξύ του Χαττουσίλι Γ' και του Ραμσῆ Β' είναι μια από τις πρώιμες συνθήκες ειρήνης του οποίου το κείμενο διασώζεται· το αντίγραφο σε πηλό πλάκα που βρέθηκε στη Χαττούσα εκτίθεται στο Μουσείο Αρχαιοτήτων της Κωνσταντινούπολης.

Θρησκεία και πολιτισμός

Οι Χίττες ονομάζονται «λαός χιλιάδων θεών» επειδή πρόσθεταν τους θεούς των κατακτημένων χωρών στο δικό τους πάνθεον. Το ανοιχτό ιερό της Γιαζιλικάγια κοντά στη Χαττούσα φέρει αναγλύφους θεών. Δεκάδες χιλιάδες κουνεϊφόρμες πλάκες που βρέθηκαν στη Χαττούσα έγιναν αναγνώσιμες μετά από τον τσέχο ερευνητή Μπέντριχ Χρόζνι αποκωδικοποίησε τη χίττιτη το 1915. Η Χαττούσα προστέθηκε στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1986, και οι πλάκες του Μπογκαζκέι στο Μνημείο του Κόσμου της UNESCO το 2001.

Τέλος

Η Χίττιτη Αυτοκρατορία καταρράγηκε περ. το 1200 π.Χ. κατά τη κατάρρευση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού που επηρέασε πολλά κράτη της ανατολικής Μεσογείου, και η Χαττούσα εγκαταλείφθηκε. «Νεοχίττιτες» πόλεις-κράτη όπως η Καρχημίς επιβίωσαν για αρκετές ακόμα αιώνες στη νοτιοανατολική Ανατολία και τη βόρεια Συρία.

Χαττούσα και η δομή του κράτους

Το χίττιτο βασίλειο ήταν κεντρικευμένο κράτος που κυβερνούνταν από την πρωτεύουσά του Χαττούσα. Ο βασιλιάς θεωρούταν επίσης αρχιερέας και ευθύνοταν έναντι των θεών της χώρας. Η βασίλισσα κράτησε τον τίτλο «Ταουανάννα» και είχε σημαντικό ρόλο στις θρησκευτικές υποχρεώσεις. Ένα συμβούλιο ευγενών, το «πάνκους», συμβούλευε τον βασιλιά και σε ορισμένες περιπτώσεις κρίνε τα δικαιώματα του βασιλιά.

Το διατάγμα που εξέδωσε ο βασιλιάς Τελιπίνου στα τέλη του 16ου αιώνα π.Χ. θεσπίζει κανόνες διαδοχής και προσπάθησε να σταματήσει τις δολοφονίες μέσα στη δυναστεία. Τα ερείπια της Χαττούσας μας βοηθούν να καταλάβουμε αυτό το σύστημα διακυβέρνησης: δομές όπως η Πύλη των Λεόντων, η Πύλη του Βασιλιά και η Γιερκαπι δείχνουν τα τείχη και τα ιερά της πόλης. Η πόλη χτίστηκε σε βραχώδες κλίμα και περιελάμβανε ένα ευρύ τείχος που τρέχει από βορρά προς νότο.

Νόμος, κοινωνία και οικονομία

Οι διασωζόμενοι Χίττιτοι Νόμοι είναι μια συλλογή περίπου διακοσίων άρθρων. Καλύπτουν αδικήματα εναντίον προσώπων, διαφορές περιουσίας, γάμο και κληρονομιά. Κυριαρχεί η αρχή της αποζημίωσης: σε πολλά αδικήματα, η πληρωμή σε αγαθά ή ασήμι ορίζεται αντ' θανάτου ποινής. Οι διαφορές μεταξύ αντιγράφων του κειμένου δείχνουν ότι κάποια άρθρα ελαφρύνθηκαν με την πάροδο του χρόνου, δηλαδή οι ποινές μειώθηκαν.

Η οικονομία βασίζονταν στην καλλιέργεια κριθάς και σίτου και στην κτηνοτροφία προβάτων και βοοειδών. Τα μεταλλεία χαλκού και ασημιού της Ανατολίας ήταν σημαντική πηγή εισοδήματος για το κράτος. Πριν τους Χίττες, στις αρχές του 2ου χιλιετηρίου π.Χ., ασσυριακές εμπορικές αποικίες στο Κίλτεπε είχαν ιδρυθεί και είχαν φέρει παράδοση γραφής και αρχειοθέτησης στην περιοχή. Η ιδέα ότι «οι Χίττες άρχισαν την Εποχή του Σιδήρου» είναι διαδεδομένη, ωστόσο ο σίδηρος ήταν σπάνιος και πολύτιμος σε αυτή την περίοδο, και η άποψη ότι οι Χίττες κράτησαν το μονοπώλιο των σιδηρικών όπλων διαφωνείται σήμερα.

Γλώσσα, γραφή και πλάκες

Η χίττιτη είναι η παλαιότερη επιβεβαιωμένη γραπτή ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Οι ίδιοι οι Χίττες ονόμαζαν τη γλώσσα τους «Νεσίλι», δηλαδή τη γλώσσα της πόλης Νέσα (Κανές). Οι δεκάδες χιλιάδες κουνεϊφόρμες πλάκες που βρέθηκαν στο κρατικό αρχείο στη Χαττούσα καλύπτουν ευρύ φάσμα, από βασιλικά χρονικά και συνθήκες έως προσευχές, τελετουργικά κείμενα και επιστολές. Πέρα από τη χίττιτη, τα κείμενα δείχνουν επίσης Ακκαδική, Χαττική, Χουρρίτικη και Λουβική.

Η Ακκαδική ήταν η διεθνής γλώσσα της διπλωματίας της εποχής και χρησιμοποιήθηκε στην αλληλογραφία μεταξύ κρατών. Σφραγίδες και μνημιαία επιγραφές προτιμούνταν τα λουβικά ιερογλυφικά. Μύθοι όπως αυτοί του Τελιπίνου και του Ιλλουγιάνκα μας βοηθούν να καταλάβουμε τον πιστευκόσμο της περιόδου. Η απόδειξη του Μπέντριχ Χρόζνι το 1915 ότι η χίττιτη ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών θεωρείται μια από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στην αρχαία γλωσσολογία.

Ο στρατός, τα άρματα και η διπλωματία

Η δύναμη του χίττιτου στρατού βασίζονταν στα ελαφριά, κινητά πολεμικά άρματα. Τα αιγυπτιακά άρματα μετούσαν δύο άνδρες, ενώ τα χίττιτα άρματα τρία: οδηγός, δοροφόρος και ασπιδοφόρος. Το εγχειρίδιο εκπαίδευσης ίππων που έγραψε ο μιταννός προπονητής Κίκκουλι διασώθηκε μεταξύ των πλακών της Χαττούσας και δείχνει πόσο σημαντικό ήταν το άλογο για τον στρατό. Οι αριθμοί αρμάτων που δίνουν αιγυπτιακές πηγές για τη Κάδεσ μπορεί να είναι υπερβολικοί.

Πέρα από τον πόλεμο, οι Χίττες χρησιμοποίησαν καλά και τη διπλωματία. Οι συνθήκες υπηκοότητας που γίνονταν με ηττημένους βασιλείς περιείχαν αμοιβαίες υποχρεώσεις, φόρο και υποσχέσεις βοήθειας, και οι συνθήκες επιβεβαιούνταν με όρκους ενώπιον των θεών. Η συνθήκη ειρήνης με την Αίγυπτο είναι το πιο γνωστό παράδειγμα αυτής της παράδοσης, και ένα αντίγραφο της εκτίθεται σήμερα στο κτίριο των Ηνωμένων Εθνών.

Η εγκατάλειψη της Χαττούσας και τα Ύστερα Χίττιτα κράτη

Η πτώση της χίττιτης πρωτεύουσας δεν εξαφάνισε εντελώς τον χίττιτο πολιτισμό. Στη νοτιοανατολική Ανατολία και τη βόρεια Συρία, «Ύστερα Χίττιτα» ή «Νεοχίττιτα» βασίλεια όπως η Καρχημίς, η Μαλατία και η Χαμά συνέχισαν για περίπου πέντε αιώνες, χρησιμοποιώντας τη λουβική γλώσσα και ιερογλυφική γραφή. Αυτά τα κράτη πόλεων ενσωματώθηκαν στην ασσυριακή αυτοκρατορία τον 8ο αιώνα π.Χ.· η Καρχημίς έπεσε το 717 π.Χ.

Η ανακάλυψη της Χαττούσας φτάνει στον 19ο αιώνα. Μετά από ευρωπαϊκούς ταξιδιώτες που περιέγραψαν πρώτα τα ερείπια στο Μπογκαζκέι, πλάκες βρέθηκαν στις ανασκαφές που ξεκίνησε ο Χούγκο Βίνκλερ το 1906, και το χίττιτο κράτος επέστρεψε στην επιστημονική προσοχή. Οι ανασκαφές συνεχίζονται σήμερα μέσω εργασιών υπό την ηγεσία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Σε αυτό το μακρύ διάστημα, η χίττιτη ιστορία ανακατασκευάστηκε διαβάζοντας αιγυπτιακές και μεσοποταμιακές πηγές μαζί με το αρχείο της Χαττούσας.

Οι Χίττες έχουν και διαρκή σημασία για τη σύγχρονη Τουρκία: τα χίττιτα έργα που εκτίθενται στο Μουσείο Ανατολικών Πολιτισμών στην Άγκυρα δείχνουν στους επισκέπτες ότι αυτές οι χώρες φιλοξένησαν μεγάλα κράτη πολύ πριν τους Τούρκους, και ότι η γραπτή ιστορία της Ανατολίας φτάνει πολύ πίσω.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. UNESCO World Heritage, «Hattusha: the Hittite Capital».
  2. Ekrem Akurgal, Ancient Civilizations and Ruins of Turkey.
  3. Encyclopaedia Britannica, «Hittite».
  4. Trevor Bryce – The Kingdom of the Hittites (Oxford University Press, 2005).
  5. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam and literature on Anatolian civilizations.
  6. UNESCO World Heritage, «Hattusha: the Hittite Capital».
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *